Күй өнеріндегі жанрларды ата
Сабақ барысы
Бұл сабақта оқушылар өнер жанрларының мәнін түсініп, музыка мен бейнелеу өнеріндегі жанрлық ерекшеліктерді салыстыра талдайды. Негізгі өзек — Толғау: адамның ішкі әлемі, өмір туралы философиялық ой, уақыттың өткіншілігі және сезім тереңдігі.
I. Қызығушылықты ояту
- Әндетіп амандасу
- Психологиялық тренинг
- Ой қозғау және үй тапсырмасын тексеру
II. Мағынаны тану
- Жанр туралы түсінік және мысалдар
- Гобеленді талдау
- Музыка тыңдау және шығармашылық тапсырма
III. Ой толғаныс
Қорытынды сұрақтар арқылы түсінікті бекіту, өзіндік пікір айту, дәлелдеу, салыстыру.
I. Қызығушылықты ояту: сұрақтар арқылы ой ашу
Сабақ басында оқушының есінде бар білімін белсендіру үшін табиғат пен өнер байланысын қозғайтын сұрақтар қойылады.
Үй тапсырмасын тексеру сұрақтары
- Табиғатты бейнелейтін күйлер мен әндерді ата.
- Қастеев кім? Қандай шығармаларын білесің?
- Ә. Қастеевтің «Қарлы Алатау» картинасындағы мазмұнды қалай түсіндіресің?
- Суретші жазғы жайлауды қандай көркемдік құралдармен бейнелейді?
- Пейзаж дегеніміз не?
II. Мағынаны тану: жанр, толғау және өнер тілі
Өнердегі жанр деген не?
Композиторлар түрлі музыкалық шығармалар жазса, суретшілер алуан тақырыпта туынды жасайды: бірі — адамға арнайды, енді бірі — табиғатты кескіндейді, тағы бірі — күнделікті тұрмыс-тіршілікті бейнелейді. Осындай шығармалардың мазмұны мен көркемдік ерекшеліктеріне қарай қалыптасқан жүйесін жанр дейміз.
Жанрлар әр дәуірде қалыптасып, дамиды: кейде өзгеріп, жаңа түрге ауысады, кейде ұмыт қалады. Әр халықтың өзіне тән жанрлық ерекшелігі бар. Қазақ мәдениетіндегі айрықша жанрлардың бірі — күй.
Күй жанрлары: көңіл күйден философиялық ойға дейін
Күй — адамның терең сезімі мен ой толғанысын жеткізетін музыкалық шығарма. Мазмұнына қарай күй жанрлары әртүрлі эмоциялық өріс ашады.
Той бастар
Мерекелік көңіл күйді, шаттықты бейнелейді.
Ақжелең
Әйел образындағы лириканы, нәзік сезімді суреттейді.
Қосбасар
Мұң мен шерді, ішкі толқуды толғайды.
Толғау
Өмір жайлы философиялық ойға жетелейді, уақыт пен тағдырды пайымдатады.
Толғау: өмірдің өткіншілігін сезіндіретін жанр
Толғау күйлер — ежелгі аспаптық музыкамыздағы өмір жайлы философиялық ой қозғайтын жанрлардың бірі. Қобызда орындалатын Ықыластың «Кертолғау» күйі қас-қағым өмірдің ағымын бейнелейді. Қазақ «қамшының сабындай қысқа ғұмыр», «бес күндік өмір» деп теңеу айтады — күй дәл осы өткіншілікті сезіндіреді.
Созылыңқы мұңды әуен, салмақты әрі сабырлы ырғақ, қарт қобыздың қоңыр үні адамның қайғы-шерін тілге келтіргендей әсер қалдырады. Толғау жанры көптеген күйші-композиторлардың шығармашылығында бар: адам өмір сүрген сайын жақсы мен жаманды сараптайтын кезеңге келеді, ой түйеді — бұл табиғи құбылыс.
Музыка мен бейнелеу өнерінің үндестігі
Қазақ мәдениетінде кәсіби сурет өнері ХХ ғасырдың басында қалыптасты. Сондықтан дәстүрлі музыка көптеген суретшілердің шығармашылығына арқау болды: әуен мен бояу бір идеяны әр тілде жеткізеді.
Әлібай және С. Бапановтар: «Ойға шому» және «Тылсым дүние» гобелендері
«Ойға шому» гобеленінде табиғат тынысы сезіледі: аспанға ұмтылған ағаштар, су мен көкте шағылысқан қызыл-сары, жасыл жапырақтар, олардың арасынан елес болып көрінетін сәукелелі қыз бейнесі. Туынды адамның ішкі әлемін — ой-арманын, көңіл толқынын, ой толғанысын байқатады. Зейін салып қарасаң, сурет өзінен-өзі әуенге айналғандай әсер береді.
Музыка тыңдау: Ғазиза Жұбанова — «Прелюдия»
Ғазиза Жұбанованың «Прелюдия» шығармасын Толғау жанрына жатқызуға болады. Мұнда дыбыстар тылсым тыныштықтан туғандай: алдымен бір дыбыс, одан кейін екіншісі, үшіншісі. Бірте-бірте әуен қалыптасып, өте баяу екпінде, минорлы ладта естіледі.
Бұл прелюдия — өмірге қайта оралған күй іспетті: ғасырлар көшіп өтті, ал фортепианоға арналған осы толғау қазіргі заманның тынысын толғап тұрғандай. Терең тамырға үңілген композиторлар мен суретшілер көне дәуірден үлгі алып, арман мен қиялдың шексіздігін танытады.
Шығармашылық жұмыс
Ғ. Жұбанованың «Прелюдиясын» тыңдай отырып, өз әсеріңді сурет арқылы бейнеле. Әуеннің бояуы қандай? Ырғақтың қимылы қандай сызықтармен көрінеді? Көңіл күйі қандай түстерге жақын?
Біліп ал: Ғазиза Жұбанова
Ғазиза Жұбанова (1927–1993) — қазақтың әйгілі композиторы, Қазақстанның халық әртісі. Ақтөбе облысы, Темір ауданында дүниеге келген. Оның шығармашылық қалыптасуына әкесі Ахмет Жұбанов ықпал еткен.
Ол «Еңлік-Кебек», «Жиырма сегіз», «Құрманғазы» операларын; «Аққұс туралы аңыз», «Хиросима», «Қарагөз» балеттерін; «Жігер», «Ақсақ құлан» симфониялық поэмаларын, сондай-ақ фортепиано мен скрипкаға арналған көптеген шығармаларды жазған.
Түсініп ал: негізгі ұғымдар
- Жанр
- Музыка, әдебиет және бейнелеу өнеріндегі шығармалардың мазмұны мен көркемдеу құралдарына қарай ортақ түрге бірігуі.
- Күй жанрлары
- Той бастар, Ақжелең, Қосбасар, Толғау.
- Пейзаж
- Сурет өнеріндегі жанр: табиғатты бейнелеу.
- Прелюдия
- Фортепиано музыкасындағы жанр: бір көңіл күйдегі қысқа шығарма.
Дауыс жаттығулары және ән айту
Дауыс жаттығулары
- 1-топ Ма, мэ, ми, мо, му
- 2-топ Бра, брэ, бри, бро, бру
Ән айту
- Т. Базарбаев — «Ауылым» әнін жатқа орындау
- С. Сейфуллин — «Тау ішінде» әнін қайталау
III. Ой толғаныс: қорытынды сұрақтар
- Өнердегі жанр ұғымын қалай түсіндіресің?
- Күй өнеріндегі жанрларды ата.
- Толғау жанрындағы күйлер нені баяндайды?
- Толғау жанрындағы суретшілер мен композиторлар нені толғайды?
Бағалау және үй тапсырмасы
Бағалау
Оқушылар өзін-өзі бағалау арқылы өз жұмысына рефлексия жасайды: қатысу белсенділігі, жауап сапасы, шығармашылық тапсырманың орындалуы.
Үйге тапсырма
«Ой толғау» тақырыбын оқып келу.