Қасиетті қара шаңырақСабақтың эпиграфы
Сабақ тақырыбы
Қасиетті қара шаңырақ
Сабақтың эпиграфы
Жақсы да болса — өз үйім, жаман да болса — өз үйім, кең сарайдай боз үйім.
Мақсаты мен міндеттері
Сабақтың мақсаты
Дәстүрлі мәдениетімізді насихаттау, балалардың туған тіліне, еліне, туған жеріне деген сүйіспеншілігін арттыру.
Сабақтың міндеттері
- Балалардың сөз шеберлігі мен сөйлеу мәдениетін жетілдіру.
- Халқымыздың мәдени және тарихи ескерткіштеріне аялы көзқарас қалыптастыру.
- Танымдық көкжиегін кеңейту, тілін дамыту, ойды ауызша және жазбаша сауатты жеткізе білуге дағдыландыру.
Сабақтың түрі
Жаңа сабақ
Сабақтың типі
Таным сабағы
Сабақтың әдістері
Әңгіме-сұхбат, түсіндіру, көрнекі және техникалық құралдарды пайдалану.
Көрнекілігі
Тақырыпқа байланысты дайындалған слайдтар.
Ой қозғау: «Қара шаңырақ» нені білдіреді?
Мұғалім сабақ тақырыбын жариялағаннан кейін балалардың назарын аудару үшін төмендегі сұрақтар арқылы әңгіме өрбітеді:
- «Қара шаңырақ» дегенді қалай түсінесіңдер?
- Оны неге қасиетті дейміз?
- Араларыңда қара шаңырақта тұрып жатқандар бар ма?
- Қара шаңыраққа ие болған ұлға қандай сый-құрмет көрсетіледі?
Осы талқылаудан кейін мұғалім қазақ танымындағы «қара шаңырақ» ұғымының мәнін түсіндіреді.
Киіз үй — киелі мұра, көшпенді өркениеттің таңбасы
Қазақ халқы киіз үйді «қасиетті, киелі қара шаңырағымыз» деп қадірлейді. Өйткені ол — халқымыздың мыңдаған жылдық баспанасы ғана емес, мәдениеті мен мақтанышы, тұрмыс-тіршілігінің табысы әрі тарихи ескерткіші.
Киіз үйдің бойында ата-бабаларымыздың түсінігі мен танымы, талғамы мен өнер тәжірибесі тұтас көрініс табады. Бір ғана киіз үйден сәулет, құрылыс, сурет, қолөнер, мәдениет сияқты бірнеше өнердің тоғысқан ғажайып үлгісін көреміз.
Қызметі
Орталық және Орта Азия көшпенділерінің негізгі баспанасы болған. Тез жығып, шапшаң тігуге ыңғайлы, көшіп-қонуға өте қолайлы.
Тарихы
Киіз үй қола дәуірінде, яғни біздің заманымыздан бұрынғы үш мың жылдықта пайда болған. Бұл — адамзат тарихындағы ең алғашқы жылжымалы архитектуралық құрылымдардың бірі.
Жасалу ерекшелігі
Қазақтың киіз үйі ағаш, киіз, ши, кей тұстарында күміс әшекеймен құрастырылады. Дала тұрғындарының тапқыр шешімін әлемнің ғалымдары мен өнерпаз сарапшылары жоғары бағалаған.
Әлемге танылған өнер: көрмелер мен мұражайлар
Қазақтың киіз үйі халықаралық этнографиялық көрмелерде талай рет жоғары баға алған. Тарихта оның Еуропа жұртшылығын таңғалдырған мысалдары бар:
- 1861 жыл: Алмас есімді азамат Париждегі Дүниежүзілік этнографиялық көрмеге киіз үй апарып, еуропалықтарды таңғалдырған және бәйге алған.
- 1876 жыл: Мейрам қажы Жанайдарұлы Петербургке киіз үй апарып, қазақ мәдениетін танытқан.
- 1890 жыл: Ибраим Әділов Қазандағы көрмеге киіз үй апарып, ұлттық өнерді паш еткен.
Жазушы Ш. Айтматов Батыс Еуропадағы белгілі бір мұражайдан қазақтың киіз үйін көргенін жазады. Сондай-ақ Германияның Гамбург және Майндағы Франкфурт қалаларындағы мұражайларда да қазақ киіз үйлері сақталған.
Аңызға айналған ордалар және жоғалған құндылық
Қазақ даласында ел аузында қалған, айрықша сән-салтанатымен әйгілі ордалар аз болмаған. Мысалы:
Тарихи үлгілер
- Көкшетаудағы Абылайдың ақ ордасы
- Шыңғыс төренің 24 қанат ордасы
- Жетісудағы Тезек төренің ордасы
- Ырғыздағы Самырат байдың үйі
- Ақмоладағы паң Нұрмағамбеттің үйі
Қайғылы себептер
Киіз үйді жабдықтауға қазақ азаматтары байлығын аямаған, сол арқылы дәулеті мен мәдениетін таныта білген. Алайда тәркілеу, соғыс, аштық, колхоздастыру сияқты зұлматтардың салдарынан көптеген құнды үлгілер жойылып кетті.
Олардың орнына кеңестік үлгімен жасалған, бір-екі жылдан артық тігуге келмейтін сапасыз бұйымдар көбейіп, қасиетті қара шаңырақтың қадірін төмендетті.
Қазіргі заманға дәлел: киіз үйдің өміршеңдігі
Киіз үйдің артықшылығы 1988 жылдың желтоқсанында Армениядағы жер сілкінісі кезінде ерекше байқалды. Сол қиын күндері үйсіз қалған адамдарға Қазақстаннан мыңдаған киіз үй жеткізілді.
Маңызды түйін
Киіз үйлер талай жанды қыстың аязы мен ауыр жағдайынан қорғап қалды. Бұл — киіз үйдің бүгінгі күні де пайдалы, өміршең баспана екенінің айқын дәлелі.