Біржан тобы
Айтыс — өнер жарысы, сөз сайысы
Сабақ ұйымдастыру кезеңінде оқушылармен амандасып, айтыс әуені қойылады. Қазақтың айтыс өнері ат жарысы мен балуандар күресі секілді елдік мерекелермен қатар өрілген. Демек, ақындар айтысы да — жарыс. Бірақ бұл — қарымта сөзден өрілген өнер жарысы, ой мен тілдің сайысы.
Айтыс — халық ауыз әдебиетінің ерекше жанры. Осы сабақта өз дәуірінде айтыстың үздік үлгісі саналған «Біржан мен Сара» айтысына назар аударылады. Бұл — алған білімді бекітуге арналған сабақ.
Негізгі ой
Айтыс — қоғамның шындығын, елдің қуанышы мен мұңын, салт-дәстүр мен адам қатынастарын сөз арқылы бедерлейтін жанр.
Сабақ өзегі
Біржан мен Сара айтысындағы көркемдік пен әлеуметтік ой: тұлға еркіндігі, әділет, қадір-қасиет, қоғамдық көзқарас.
Өмірбаян және дерек: топтық жұмыс
Оқушылар екі топқа бөлініп, айтыс жанрының ерекшеліктері мен ақындар өміріне қатысты деректерді нақтылау сұрақтары бойынша жұмыс жасайды.
«Біржан» тобының сұрақтары
- Айтыстың өзіне тән қандай ерекшеліктері бар?
- «Біржан мен Сара» айтысы айтыстың қай түріне жатады?
- Айтыскер ақынға тән қасиеттер қандай?
- Біржан қай жылы, қай жерде дүниеге келді?
- Әкесінің аты кім?
- Біржанның руы қандай?
- Біржан Сарамен қай жылы айтысты?
- Біржан қай жылы қайтыс болды?
«Сара» тобының сұрақтары
- Айтыстың неше түрі бар?
- Сара қай жылы, қай жерде дүниеге келген?
- Сараның руы қандай?
- Сараны атастырған күйеуі кім?
- Тұрмыс құрған жұбайы кім?
- Айтысты Сарадан алғаш кім жазып алған?
- Сара қай жылы дүниеден өтті?
Біржан салдың ерекшелігі: ақын ғана емес, әнші
Біржанның өзгелерден айрықша қыры — оның тек ақын емес, әнші екендігі. Даңқы алдымен ән арқылы кең жайылған. Халық Біржанның әндерін сүйіп тыңдап, өнерге құштар жас әншілер оны әннің пірі тұтып, ұстаз санаған.
Жаяу Мұса, Балуан Шолақ, Естай секілді әнші-композиторлар Біржанның әншілік мектебінен үлгі алғаны айтылады.
Талқылауға сұрақ
«Біржан мен Сара» айтысы Әріп Тәңірбергеновтікі деген пікірге көзқарасың қандай? Дәлеліңді мәтін, стиль және тарихи дерек арқылы негіздеп көр.
Айтыстың қоғамдық үні: көтерілген әлеуметтік мәселе
Айтыс ақындары өз заманының көкейкесті мәселелерін жырға арқау етеді: қоғамның жетістігі мен кемшілігі, өмір шындығы, халықтың қуанышы мен қайғысы, әдет-ғұрып пен адамдар арасындағы қарым-қатынас — бәрі айтыс тілінде сөйлейді.
Сұрақ
«Біржан мен Сара» айтысында қандай әлеуметтік мәселе көтерілген? Мәтіннен нақты жолдар мен мысалдар келтір.
Кітаппен жұмыс: теңеу және көркем бейне
Тапсырма
- Теңеу дегеніміз не?
- Біржан айтыста өзін неге теңейді?
Айтыстағы теңеулер (мысалдар)
Біржан
- Ақ иық мұзбалақ
- Бұлбұл
- Аспандағы аққу
- Бәйге аты
- Кең қолтық, жібек жол арғымақ
- Байпаң жорға
- Қыран
Сара
- Ақ тұйғын
- Тоты құс
- Ақ иық бұлбұл
- Арғымақ
- Наркескен
Сөздік жұмысы
Ақиық
Бүркіт тұқымдасына жататын, сұңқар тәрізді ірі құс.
Мұзбалақ
Бүркіттің жас мөлшерінің бір атауы.
Ақ тұйғын
Сұңқар, лашын.
Арғымақ
Жүйрік ат.
Наркескен
Ақ семсер, өткір қылыш.
Түйін
Бұл сөздер айтыстағы бейнелілік пен пафосты күшейтіп, ақындардың өзіндік тұлғасын айқындайды.
Бұрынғы айтыс пен бүгінгі айтыс: салыстыру
Айтыс өнері — бүгінгі рухани мәдениетіміздің ажырамас бөлігі. Ол ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, заманмен бірге жаңарып отырады. Төмендегі салыстыру арқылы айтыстың дәстүрі мен қазіргі сахналық формасын байқап көрейік.
Бұрынғы айтыс
- Ру атынан шыққан.
- Іздеп барып айтысқан; тыңдаушысы — халық.
- Кез келген жерде өте берген.
- Қарсыласын «басып тастау» тәсілі жиі қолданылған.
- Тосын тақырыпқа құрылуы мүмкін.
- Төреші — қауым.
Осы күнгі айтыс
- Аудан, облыс атынан шығатын жағдайлар бар.
- Күні алдын ала белгіленеді.
- Жеребе арқылы жұптасады.
- Сахнада өтеді.
- Демеушісі болуы мүмкін.
- Тақырыбы нақтыланып беріледі.
- Төреші — қазылар алқасы.
Қосымша сұрақ
Қандай айтыскер ақындарды білесіңдер? Олардың шығармашылығынан бір-бір мысал келтіріп, тақырыбы мен тіл өрнегін сипаттаңдар.
Тәуелсіздік тақырыбы: оқушылар айтысы
Сабақ мазмұны тәуелсіздіктің 20 жылдығы идеясымен сабақтастырылады. Біржан мен Сара дәстүрін жалғаған оқушылар тәуелсіздік тақырыбында шағын айтыс жасап көреді.
Бағыт
- Елдік, еркіндік, тіл мен рух.
- Тарихи сабақтастық және қазіргі жауапкершілік.
- Өнердің ұлт санасындағы орны.
Қорытынды ой
Айтыс — екі ақынның сөз додасы ғана емес, елдің дүниетанымы мен ар-намысын көтеретін рухани мінбер. Біржан салдың дара таланты мен Сараның еркіндікке ұмтылған үні — осы жанрдың биік өлшемі.
Сабақты түйіндеу
Қорытынды
- Айтыс — халықтың көзқарасын, мінезін, кең даланың тынысын танытатын өнер.
- «Біржан мен Сара» — көркемдік қуаты мен әлеуметтік ойы терең айтыс.
- Сабақта тіл шеберлігі, теңеу, образ және тарихи-әлеуметтік мазмұн жүйеленеді.
Бағалау және үй тапсырмасы
Оқушыларды бағалау
Белсенділік, дәлелді жауап, көркем тіл қолдану, топтық жұмысқа қатысу.
Үйге тапсырма
Ойтолғау жазу:
- «Біржан — азамат ақын» (Біржан тобы).
- «Сара — үздік өнер иесі» (Сара тобы).
Жыр жолымен аяқтау
Біржан сал — туған дара, ақын дарын,
Арнаған алқалы елге татымды әнін.
Сара да бостандыққа шықты жырмен,
Ежелден сүйген елміз ақындарын.
Өнердің үлгісі — дара, лайым,
Белсенді оқушыны бағалайын.
Сабақты жыр жолымен асқақтатып,
Қош десіп, осымен доғарайын.