Туған тілім - тірлігімнің айғағы, Тілім барда айтылар сөз ойдағы
Мақсаты
1) Оқушыларға ана тілінің қадір-қасиетін таныту, оның көркемдігін сезіндіру, сөз құдіретін ұғындыру және тілдің адам өміріндегі маңызын түсіндіру.
2) Тілдің әуезділігі мен байлығын, көркемдігі мен шешендігін танытатын нақыл сөздер, мақал-мәтелдер арқылы оқушылардың дүниетанымын кеңейтіп, ой-өрісін дамыту.
3) Тіл тазалығын сақтау, мәдениетті сөйлеу және шешендік өнерді бойға сіңіру арқылы ана тіліне сүйіспеншілікті қалыптастыру; мемлекеттік тіл мәртебесін көтеруге атсалысуға шақыру.
Көрнекіліктер
Портреттер, нақыл сөздер, суреттер, бейнероликтер және басқа да материалдар.
Көрініс: тіл туралы ой-толғау
Үш кейіпкердің диалогы арқылы ана тілінің орны, ұстаз жауапкершілігі және оқушының ізденісі көркем түрде ашылады.
Кіріспе амандасу
Гүлжазира: Армысыздар, өз тілін өрлеткен жұрт!
Үміт: Бармысыздар, өзге тілді құрметтеген ел!
Дәурен: Ұстаздар мен оқушылар!
Ұстаздың өзіне қоятын талабы
Гүлжазира: Үміт, сен өзіңе баға бере аласың ба?
Үміт: Қалай сонда?
Гүлжазира: Екеуіміз де қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғаліміміз. «Сен жанбасаң лапылдап, мен жанбасам лапылдап, аспан қайдан ашылмақ?» дегендей, өз тілін сүйетін, тілді кеудемдегі жаным деп білетін шәкірт тәрбиелеп жүрміз бе?
Үміт: Бұл сауал мені де ойландырды. Жауабын шәкіртіміз Дәуреннен сұрайық. Дәурен, сен не дейсің?
Дәурен: Ұстаздар-ай, тілдің жайын сіздер ойламағанда, кім ойлайды? «Әрбір басқан ізің туған еліңнің пайдасына шешілсін» деген ұлағатты сөздерді сіздерден үйрендік. «Болар елдің баласы бірін-бірі батыр дер» демекші, күдіктеріңізді сейілту үшін ортаға гимназияның жалынды оқушыларын шақырғым келеді. Қарсы алыңыздар: 5–6-сынып оқушыларының тіл жайындағы толғаныстары.
Мәнерлеп оқу: ана тілге тағзым
Ерлік, елдік, бірлік, қайрат, бақ, ардың
Жауыз тағдыр жойды бәрін — не бардың…
Алтын күннен бағасыз бір белгі боп,
Нұрлы жұлдыз, бабам тілі, сен қалдың.
Жаса мәңгі, ана тілім — жан тілім,
Жаса мәңгі, дана тілім — жарқыным.
Көкірегімнен көтерейін ар туын,
Мәңгілікке нұрландырсын, жарқыным.
Туған тілім — тірлігімнің айғағы,
Тілім барда айтылады ойдағы сөз.
Өссе тілім — мен де бірге өсемін,
Өшсе тілім — мен де бірге өшемін.
Ана тілі — біздің туған тіліміз,
Анамыздай сыйлап, бағып жүреміз.
Ортада қазақ биі (9-сынып оқушылары).
Мақалдың мәні: ойдан шешімге
Дәурен: (Ойға шомып жүреді.) «Тіс шешпегенді тіл шешеді» — осы мақалдың мағынасы қандай еді? Тістің тартып босата алмағанын тіл қалай ажыратады? Қазақтың мақал-мәтелдері терең, кейде ойландырып-ақ тастайды…
Гүлжазира: Дәурен, неге ойланып қалдың?
Дәурен: «Бітер істің басына, жақсы келер қасына» демекші, жақсы келдіңіз. Бір маңызды мәселенің шешімін таба алмай жүр едім.
Гүлжазира: «Үлкенге — құрмет, кішіге — ізет» бар. Қай уақытта да қол ұшын созуға дайынмын. Айта бер.
Дәурен: Қазақ тілі сабағынан Үміт әпкей «Тіс шешпегенді, тіл шешеді» мақалын түсіндіріп келіңдер деген еді. Соған қиналып жүрмін.
Гүлжазираның түсіндірмесі: Тіл — қару. Ол бірде көңілді жұбатады, бірде жүрекке қаяу салады. Тілсіз қоғамның дамуы мүмкін емес. Нағыз тұлға боламын деген адам өз тілін шұбарламай, ана тілінің байлығын арттыруға ұмтылуы керек.
Дәурен: Гүлжазира әпкей, білімімнің үстірт екенін өзіме дәлелдеп қойғандаймын. «Дос жылатып айтады, дұшпан күлдіріп айтады». Ендеше мақал-мәтелге келгенде достарымнан көмек сұрайын. 6-сынып оқушыларын сахна төріне шақырайық.
Мақал-мәтелдер (көрініс; «Айтуға оңай» бағдарламасы үлгісінде).
Ән мен қорытынды ой
Анамның тілі — айбыным менің,
Анамның тілі — ай, күнім менің.
Сүйемін байтақ елімді туған,
Сүйемін байтақ өмірді думан.
Аға, ата, інім деп,
Қарындасым, гүлім деп,
«Күнім» деп сөйлегенде —
Ана тілі қаның бұл.
Тасқа да жан бітірер,
Құйып берер нәрің бұл —
Үлкенге де, жасқа да.
Өсірген ой, білімді,
Сүйемін туған тілімді.
Мақсат етем әр сөздің
Мәнін терең білуді.
Дәурен: «Тілдің мәнін әлі де тереңірек білгім келеді», — дей отырып, Мейрамбек пен Қарақаттың орындауындағы «Туған өлкем» әнін тарту етеміз.
Көрініс жалғасады. Соңында қатысушылар «Жаса, жаса қазақ тілі» әнімен ортаға шығады.
Жабылу сөзі
Ана тілім — дана тілім, бақ тілім,
Жел өтінде қалып қойған ақ гүлім.
Тұғыр қылып туған елдің төрінде,
Асқақтатам ана тілдің ақ туын.
Елбасы айтқан: ана тілі — құнды ұғым.
Төле, Әйтеке, Қазыбек — ел бірлігін
қасиет тұтып, қастерлеген халқының,
биігіңнен бәсеңдемей тұр бүгін.
Дәурен: Жасай бер, жаса, өз тілім! Ұзақ болсын ғұмырың! Бүгінгі ашылу салтанатын осымен аяқтаймыз.