Құстар класы
Құстар класы: жалпы сипаттамасы және тіршілік ортасы
Бұл сабақта оқушылар құстар класына жалпы сипаттама береді, олардың тыныс алу ерекшеліктерін, қауырсын түрлерін және қауырсындардың атқаратын қызметтерін түсінеді. Сондай-ақ құстардың тіршілік ортасы мен табиғаттағы рөлін талдайды.
Жалпы мақсат
Құстардың құрылысы, тыныс алуы, қауырсындарының қызметі және тіршілік ортасы туралы тұтас түсінік қалыптастыру.
Оқыту тәсілдері
Диалог, ассоциация, кері байланыс, сыни тұрғыдан ойлау және АКТ мүмкіндіктерін қолдану.
Күтілетін нәтиже
Топта жұмыс істейді, пікір білдіреді, негізгі ұғымдарды меңгеріп, өз оқуын реттеуге дағдыланады.
Сілтеме
6(7)-сынып биология оқулығы (Р. Әлімқұлова, Р. Сәтімбекова, А. Соловьева), АКТ ресурстары.
Мұғалімнің электрондық мәлімдемесі (қысқаша мазмұн)
Дереккөз: Уикипедия материалдары негізінде өңделіп берілді.
Құстардың орны мен негізгі белгілері
- Құстар (лат. Aves) — омыртқалы жануарлардың бір класы.
- Жылықанды, дене температурасы тұрақты: 38–41°C.
- Алдыңғы аяқтары қанатқа айналған; артқы екі аяқпен жүреді.
- Барлығы жұмыртқа салады; қаңқасы жеңіл әрі берік (көп сүйектер қуысты).
Эволюциялық даму кезеңдері
- 1 Алғашқы құстар — археоптерикс.
- 2 Тісті құстар кезеңі.
- 3 Қырсыз жалпақ төстілер: түйеқұс, киви, пингвин.
- 4 Қырлы төсті құстар — қазіргі құстардың басым бөлігі.
Таралуы және тіршілік ортасы
Әлем бойынша
Құстар Арктикадан Антарктика жағалауларына дейін таралған. Түр алуандығы шамамен 9 мыңдай.
Қазақстанда
Қазақстанда 18 отрядқа жататын 489 түр кездеседі.
Мекен етуіне қарай жіктелуі
Ұшуға бейімделуі
- Қаңқасы жеңіл: сүйектер жұқа, көбінің іші ауаға толы, бір-бірімен тұтасып бекіген.
- Төс, сан және мойын бұлшықеттері жақсы дамыған — қанат қағуға қажетті күш береді.
- Қауырсын ұшуға ғана емес, жылуды сақтауға және дене температурасын тұрақтандыруға қызмет етеді.
Тыныс алу жүйесі және «қосарлы тыныс алу»
Құстарда өкпемен байланысқан 9–10 ауа қапшығы болады. Ұшу кезінде қанат жайылғанда кеуде қуысы кеңейіп, ауа өкпеден ауа қапшықтарына өтеді; қанат қомдалғанда ауа қапшықтарынан ауа өкпе арқылы сыртқа шығарылады.
Негізгі ерекшелік
Өкпеде қан оттегімен екі рет қанығады (дем алғанда да, дем шығарғанда да). Бұл құбылыс қосарлы тыныс алу деп аталады және құстарға тән.
Қанайналым, жүйке жүйесі және сезім мүшелері
- Жүрегі 4 камералы, зат алмасуы қарқынды.
- Миы жақсы дамыған: ми сыңарлары, көру орталығы, мишық айқын жетілген.
- Көп құстарда иіс сезу әлсіздеу, ал есту қабілеті жақсы. Жыртқыш құстарда көру өте күшті дамыған.
Көбеюі және табиғаттағы маңызы
Көбеюі
Құстар әдетте 1–20(25) жұмыртқа салады. Жұмыртқаны 12–80 күн аралығында басады.
Экожүйедегі рөлі
Тозаңдандыруға, тұқым таратуға қатысады, зиянды жәндіктер мен кемірушілер санын реттейді. Кейбір түрлері егінге зиян келтіріп, ауру қоздырғыштарын таратуы мүмкін.
Құстарды қорғау туралы деректер
- 1868 жылы Вена қаласында құстарды қорғау туралы алғашқы ресми шешім қабылданды.
- 1922 жылы Құстарды қорғаудың халықаралық кеңесі құрылды.
- Халықаралық табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабына» құстардың 209 түрі және 83 түр тармағы енгізілген.
- Қазақстанның «Қызыл кітабына» 56 түр енгізілген.
Сабақта орындалатын тапсырмалар
Тапсырмалар кезең-кезеңімен беріліп, оқушылардың талдау, түсіндіру, дәлелдеу және шығармашылық қабілеттерін дамытуға бағытталған.
1-тапсырма: «Ой түйін»
Топтық1-топ
Ең алғашқы жорғалаушылар қашан пайда болды? Олар қандай жануарлардан таралған?
2-топ
Ертедегі жорғалаушылар қай жерлерде мекендеді және немен қоректенді?
3-топ
Неліктен ертедегі алып жорғалаушылардың көпшілігі суда және жартылай суда тіршілік етті? Олардың жойылып кету себептері қандай?
2-тапсырма: «Барлау» стратегиясы
ЗерттеуӘңгімелеу немесе постер арқылы қорғау.
1-топ
Құстарға жалпы сипаттама және негізгі ерекшеліктері.
2-топ
Тыныс алу жүйесі, ұшуға бейімделу белгілері және қанайналым жүйесі.
3-топ
Құс қанаты және қауырсын түрлері, олардың қызметтері.
Сергіту сәті
«Қаңқалар биі»
3-тапсырма: Биологиялық диктант
БекітуҚұстарды зерттейтін ғылым саласы — орнитология.
Құстардың денесі бас, мойын, тұлға бөлімдеріне бөлінеді.
Жақ сүйектері мүйізді тақташалармен қапталған, оны құстың тұмсығы дейді.
Құстұмсығы тұмсықүсті және тұмсықасты бөлімдерден тұрады.
Өңештің кеңейген бөлігі жемсау деп аталады.
4-тапсырма: «Шығармашылық» стратегиясы
Әр топ тақырып бойынша түйіндеме, өлең, сөзжұмбақ, ребус немесе жұмбақ құрастырып, топ болып қорғайды.
1-топ
«Құстар және біз»
2-топ
«Құстар және табиғат»
3-топ
«Құстарға қамқор болайық»
5-тапсырма: «Лидерді анықта»
Берілген әріптерден тақырыпқа сай сөйлем құрау. Топтар өз ішінен лидерді анықтап, сынып көшбасшысын таңдайды.
1-топ лидері
А • Ы • Н • Д • Ш • З • У
2-топ лидері
С • Р • Н • Д • Л • Б • У • И
3-топ лидері
Д • П • Е • Н • Г • Р • А • У