Оқушылардың алған білімдерін бекіту
Сабақтың мақсаты
Оқушыларға Ежелгі Үндістан туралы жүйелі түсінік беру: табиғи жағдайы мен шаруашылықтың дамуын сипаттау, қоғамның төрт әлеуметтік топқа бөлінуінің ерекшеліктерін түсіндіру. Тапсырмалар арқылы ой-өрісін кеңейтіп, дерекпен жұмыс жасау дағдысын жетілдіру.
Фокус
Табиғат + шаруашылық
Климат, суару, қалалар, сауда
Фокус
Мемлекет және билік
Ганг бойындағы ірі мемлекеттер, Маурия
Фокус
Әлеуметтік құрылым
Варна/каста: құқық, міндет, шектеу
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сабаққа қатысымды белгілеу, оқу құралдарын дайындау.
- Сабақ мақсаты мен күтілетін нәтижелерді қысқаша нақтылау.
II. Білімді тексеру және бекіту
Алдыңғы тақырып бойынша сұрақтар қойылып, практикалық тапсырмалар арқылы оқушылардың түсінігі тексеріледі. Жауаптар талданып, қателер түзетіледі.
III. Жаңа білімді меңгерту және ізденіс жұмысы
Табиғи орта
Үндістанның солтүстік және оңтүстік аймақтарының климаттық ерекшеліктері салыстырылады. Алғаш өсімдік түрлерінің өсірілуі мен жануарларды қолға үйретудің басталуы түсіндіріледі.
Шаруашылықтың дамуы
Суармалы егіншілік қалай қалыптасқаны, су көздерін тиімді пайдалану, қоймалар мен су жүйелерінің маңызы ашып көрсетіледі. Егіншіліктің кеңеюімен бірге қолөнердің жетілуі, пайдалы қазбалардың игерілуі, сыртқы сауданың дамуы сипатталады.
Ежелгі қалалар мен мәдениет
Оқулықтағы археологиялық қазбаларға негізделген суреттер мен ежелгі үнді қалаларының қалпына келтірілген көріністері салыстырылады. Сұрақ-жауап арқылы қала құрылысының ерекшеліктері және табылған заттардың шаруашылық пен мәдениет туралы беретін мәліметтері талданады.
Саяси тарих
Ганг өзені бойында ірі мемлекеттің қалыптасуы баяндалады. Александр Македонскийдің Парсы мемлекетін жаулап алғаннан кейін Үнді жеріне ұмтылысы, Үндістанның бірқатар аймақтарының бағындырылуы және Маурия әулетінің тарихы түсіндіріледі.
IV. Білімді бекіту
Ауызша және жазбаша жаттығулар арқылы негізгі ұғымдар бекітіледі. Нәтижелерді талдап, қорытынды жасалады: Үнді қоғамы төрт топқа бөлінді, әр топтың құқығы мен міндеті шектелді. Бұл жүйе ғылыми тілде варна (немесе каста) деп аталады.
Үнді қоғамының әлеуметтік топтары (варналар)
Үндістандағы әлеуметтік жіктелудің өзіне тән ерекшеліктері болды. Төрт варнаның әрқайсысы қоғамда белгілі бір рөл атқарды. Варналарды түсіндіру кезінде оқулықтағы «Ману заңдарынан» алынған деректерге сүйеніп, мәтінді оқыту және талдау ұйымдастырылады. Бұл оқушылардың өз бетінше қосымша ақпаратпен жұмыс істеу дағдысын дамытады.
Брахмандар
Дінді тарататын абыздар. Олар құдай мен адамдар арасын байланыстырушылар деп саналды және ерекше, қасиетті топ ретінде қабылданды.
Негізгі идея
Дін мен рухани билік қоғамдағы мәртебені айқындады.
Кшатрийлер (жауынгерлер)
Елді қорғап, тәртіпті қамтамасыз етті. Жауынгерді өлтірген адам айып төлегені айтылады. Бұл топ ата-баба ісін жалғастырушы күш ретінде де бағаланды.
Негізгі идея
Қауіпсіздік пен басқару — мемлекеттің тірегі.
Вайшийлер (егіншілер мен шаруалар)
Егіншілер, қолөнершілер, малшылар, саудагерлер осы топқа жатқызылды. Олар өз кәсібімен айналысуға тиіс болды.
Негізгі идея
Өндіріс, еңбек және айырбас — шаруашылықтың негізі.
Шудралар
Ең төменгі варна ретінде қарастырылып, ауыр және қиын жұмыстарды атқарды. Кей жағдайларда құлдыққа сатылып кетуі де мүмкін болған.
Негізгі идея
Әлеуметтік шектеулер теңсіздікті күшейтті.
Тапсырмалар мен сұрақтар
Тапсырмалар карта, мәтін және тарихи деректермен жұмыс істеуге бағытталған.
-
1) География және карта
Үндістан түбегі қайда орналасқан (картадан көрсет)? Онда қандай өзендер бар? Өзендер түбектің қай бөліктерін қамтиды?
-
2) Ежелгі қалалар
Ең ежелгі үнді қалалары қай өзеннің бойынан табылды? Қала құрылысының ерекшеліктері қандай? Табылған заттар үнді шаруашылығы мен мәдениеті туралы қандай мәлімет береді?
-
3) Магадханың өрлеуі
Магадха мемлекетінің күшеюі туралы не білесің?
-
4) Чандрагупта және Маурия
Чандрагупта кім? Ол қандай әулетті негіздеді? Оның билігі кезінде қандай өзгерістер болды?
-
5) Экономика және басқару
Егіншіліктің дамуына не әсер етті? Қолөнер мен сауданың өркендеуіне патша неліктен бақылау орнатты? Алым-салық жүйесі туралы айтып бер.
-
6) Әлеуметтік топтар
Брахмандар мен кшатрийлер кімдер? Ерікті егіншілер мен шудралар кімдер? Неліктен оларды тұйық (жабық) топтар деп атады?
Сыныптан тыс оқу және қорытындылау
V. Сыныптан тыс оқу
- «Бір баланың өмірінен» мәтінін мәнерлеп оқу және мазмұнын әңгімелеу.
- «Ману заңдарындағы» варна мен каста туралы мәліметтерді оқып, мағынасын талдау.
- Сөздікпен жұмыс (негізгі терминдерді нақтылау).
VI. Бағалау және рефлексия
-
Талқылау
«Бір баланың өмірі» мәтініндегі баланың тапқырлығы мен іскерлігі саған ұнады ма? Сен қандай тапқырлық көрсеткенсің?
-
Сұрақтар
- Брахмандардың артықшылықтары неде?
- Кшатрийлерге брахмандар атқаратын қандай жұмыстарды істеуге тыйым салынды?
- Егіншілерге неге сонша көп міндет жүктелді?
VII. Үй тапсырмасы
§18 — мәтінді оқу, негізгі ұғымдарды (варна, каста, брахман, кшатрий, вайший, шудра) қайталау.