Өлкеміздің экологиялық орталықтары
Кіріспе. Қарағанды облысы
Қарағанды облысы — Қазақстандағы экологиялық тұрғыдан ең ластанған, өнеркәсіптік өндіріс орындары көп шоғырланған ірі индустриялық аймақтардың бірі. Өндіргіш күштердің дамуы ұзақ жылдар бойы экологиялық салдар толық ескерілмей жүзеге асырылды. Соның нәтижесінде атмосфералық ауа сапасы нашарлап, табиғи жүйелерге түсетін жүктеме артты.
Атмосфералық ауаның ластануы
Тұрақты көздерден атмосфераға тарайтын ластаушы заттар көлемі жылына 1 миллион тоннадан асады. Бұл — республика бойынша шығарындылардың шамамен үштен бірі.
Теміртау
Ипсат–Кармет ААҚ — жылына 361,5 мың тонна
Жезқазған
Қазақмыс АҚ — жылына 138,4 мың тонна
Балқаш
Балқашмыс АҚ — жылына 299,4 мың тонна
Қарағанды
Энергетикалық кәсіпорындар — жылына 96,2 мың тонна
Қала маңындағы ГРЭС-1, №3 ЖЭО және Қаражал ЖЭО күл мен түтін шығарып, ауаның сапасына әсер етеді. Сонымен бірге Ақжал байыту фабрикасы, Қайрақты, Жамбыл, Қарағайлы, Ақшатау кеніштерінің қалдықтары желмен көтеріліп, шаңдану деңгейін ұлғайтады. Бұл қалдықтардың құрамында қауіптілігі 1–3 класс саналатын қорғасын, мырыш, бериллий, висмут және радионуклидті флотация қалдықтары кездеседі.
Автокөліктерден шығатын тастанды қалдықтар да маңызды үлес қосады: жылына шамамен 110 мың тонна зиянды зат тарайды. Зерттеулер олардың құрамында 200-ге жуық әртүрлі қоспа бар екенін көрсетеді.
Су ресурстары: қорғау және ұтымды пайдалану
Су ресурстарын қорғау және тиімді пайдалану бағытында да түйткілдер аз емес. Облыстың жалпы жылдық су қоры шамамен 3,4 млрд м³, ал жыл сайын пайдаланылатын көлем 2–2,3 млрд м³ аралығында.
Негізгі су көздері
- Нұра өзені (Шерубай–Нұра және Соқыр салалары)
- Ертіс–Қарағанды каналы
- Қаракеңгір және Жезді өзендері
- Балқаш көлі
Су сапасына әсер ететін кәсіпорындар
Су сапасының жақсаруына кері ықпал ететін негізгі көздер қатарында Ипсат–Кармет ААҚ, Карбид АҚ, Қазақмыс АҚ, Балқаш АҚ, «Облсуканал» жүйесі, Қарағандырезинотехника АҚ, сондай-ақ энергетика, көмір өнеркәсібі және ауыл шаруашылығы кәсіпорындары аталады.
Жер ресурстары және қалдықтар мәселесі
Облыста жер ресурстары да күрделі жағдайда: 854 мың гектар жер тозып, жел эрозиясына ұшыраған. Бұған әсер ететін факторлардың бірі — жерді қорғайтын орман алқаптарының жеткіліксіздігі және олардың қанағаттанарлықсыз жағдайы.
Негізгі қысым көздері
- Кәсіпорындардың өндірістік қызметі кезінде пайда болатын қалдықтар
- Тұрғындардың тұрмыстық тіршілігінен шығатын қатты тұрмыстық қалдықтардың көп жиналуы
- Кен өндіруден кейін жабылмай қалған, радиациялық қаупі бар карьерлер мен орындар
Ерекше алаңдататын бағыт — ашық қалған радиациялық қауіпті учаскелер. Мұндай нысандар Шет ауданындағы Ақшатау елді мекені маңында және Ақтоғай ауданындағы тастап кеткен геологиялық қазба орындарында (Октябрь, Майтас, Қызыларай, Қызыл, Аномалия-8, Тасарал) кездеседі.
Техногендік ауыртпалық және радиациялық қауіп
Қарағанды облысы басқа өңірлерге қарағанда техногендік ауыртпалықты көбірек сезінеді. Мұнда Сарышаған ракеталық полигоны, Семей ядролық полигонының әсері, сондай-ақ Байқоңырдан ұшатын зымыран тасығыштарының бөлшектері құлайтын аймақтар бар. Радиоэкологиялық қауіпсіздік тұрғысынан иондаушы сәуле көздерімен жұмыс істейтін кәсіпорындарда қалдықтарды көму және бақылауды күшейту мәселесі өзекті.
Ақпараттық қолдау және экологиялық ағарту
Бұл материалдар Балқаш, Теміртау және Қарағанды өңірлеріндегі экологиялық проблемаларды қамтитын тақырыптық көрсеткіштің мазмұнымен үндес. Көрсеткіш бес бағыт бойынша жүйеленген: Жезқазған–Балқаш өңірінің экологиясы, облыстың радиоактивті қалдықтармен ластануы, су көздері, қалдықтарды өңдеу мәселелері және өңірдің экологиялық орталықтары.
Өлкетану электрондық каталогына өлке экологиясы жөнінде 500-ден астам жазба енгізілген. Кітапхана оқырмандары «Қоршаған ортаны қорғау» тақырыбындағы папканы белсенді пайдаланады. Көрсеткіштің басты мақсаты — оқырмандар мен оқушыларды өз өлкесінің табиғатын қорғауға үндеу, экологиялық білім мен тәрбие беру және әдебиеттермен таныстыру.
Қарағанды облысының экологиялық жағдайымен танысу үшін Н.В. Гоголь атындағы ОҒӘК өлкетану бөлімінің кітап қоры, картотекасы және электрондық каталогы негізінде жасалған материалдар пайдалы. Бұл құралды ЖОО оқытушылары, мұғалімдер, студенттер мен оқушылар қосымша дереккөз ретінде пайдалана алады.
Жезқазған–Балқаш өңірінің экологиясы
Жезқазған өңірі еліміздің дәл орталығында орналасқан және халықаралық маңызы бар түсті металлургия орталығы саналады. Мұнда Қазақстанның ірі мыс, полиметалл, марганец, сирек және шашыранды металдар кен орындары шоғырланған. Халық тығыз қоныстанған мәдени аймақтар да көбіне кен өндіру орталықтарының маңына орналасқан.
Тарихи және табиғи алғышарттар
Жезқазған — ертеден қоныстанған өңір. Тарихи деректер бұл аймақта ежелгі металлургия мен суару жүйелерінің болғанын, сондай-ақ шаруашылық пен мәдениеттің жоғары деңгейде дамығанын аңғартады. Өңір қойнауы пайдалы қазбаларға аса бай, бұл жердің кең аумағы мен күрделі геологиялық құрылымына байланысты.
Біздің заманымыздан 40–10 мың жыл бұрын мыс кен орындары игеріле бастағаны айтылады. Қола дәуірінде мысқа қоса қалайы, алтын және күміс балқытылып, өңделген. Бүгінгі таңда игеріліп жатқан минералдық шикізат көздерінің ішінде мыс, темір, марганец, полиметалдар, вольфрам, молибден, ванадий және құрылыс материалдары ерекше орын алады.
Өндіріс пен экология арасындағы тепе-теңдік
Қоршаған ортаны қорғау мәселесі бүгінде ғаламдық деңгейде өзекті. Адамдардың салғырттығы мен бейқамдығынан күрделенген экологиялық ахуалды табиғи қалпына келтіру ғалымдар мен мамандарды алаңдатып отыр. Өндірістің дамуы, өнеркәсіптің ұлғаюы және техника пайдаланушылар санының өсуі бір жағынан өркениет жетістігі болса, екінші жағынан табиғи ортаға түсетін жүктемені күшейтеді.
Жер аумағы
859 872 га
Қала сыртындағы аумақ
683 775 га
Ауыл шаруашылығы жері
831 701 га
Өнеркәсіп, көлік, байланыс
14 513 га
Су қоры
8 644 га
Балқаш: өңірлік мәселе, ғаламдық жауапкершілік
Экологиялық апат қаупі әлемді алаңдатып отыр. Балқаштың тағдыры да көп жылдан бері қоғам назарында. 2000 жылы Алматыда өткен форум, Балқашта ұйымдастырылған көшпелі мәжілістер және табиғат жанашырларының бірлестіктері бұл мәселені жүйелі түрде талқылап, саралап келеді.
Уақыт өткен сайын адам қолымен жасалған «екінші табиғат» — өндірістік өркениет — кеңейіп, жаңа қиындықтарды көбейтеді. Балқаш көлі — ғаламшардағы ең көне көлдердің бірі: батыс бөлігі тұщы суымен, шығыс бөлігі ащы айдынымен ерекшеленеді. Көл тіршілігі картадағы жағалау сызығымен шектелмейді: оған әсер ететін факторлар көп, ал су жинау алабы Алатаудың мұзарт шыңдарынан, Іле өзенінің бастау бұлақтарынан, сондай-ақ кең байтақ далалық кеңістіктерден құралады.
Түйін
Балқаштың тұрақтылығы — тек жергілікті мәселе емес. Ол су алабы, өндіріс, көлік, трансшекаралық су пайдалану және табиғи экожүйелердің әл-ауқатымен тікелей байланысты.
Қорытынды
Қарағанды облысындағы экологиялық ахуал өнеркәсіптік өндірістің жоғары шоғырлануына, қалдықтарды басқару мәселелеріне, су мен жер ресурстарына түсетін қысымға және радиоэкологиялық қауіптерге байланысты күрделене түсуде. Тұрақты шешімдер үшін өндірістік бақылауды күшейту, қалдықтарды азайту мен қайта өңдеу, табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану және экологиялық ағартуды жүйелі жүргізу қажет.