Тоқсанбай қарт Еңбекқорлық тобы
Сабақтың өзегі: «Ата үміті» үзіндісі арқылы кейіпкерді тану
Бұл сабақта Дулат Исабековтің адамгершілік мәселесін терең қозғайтын «Дермене» хикаятынан алынған «Ата үміті» үзіндісі негізге алынады. Негізгі назар кейіпкерлердің іс-әрекетін бағалауға, себеп-салдарды талдауға және ізгі қасиеттер туралы ой қорытуға бағытталады.
Неге маңызды?
Әңгімедегі обал–сауап, арам–адал ұғымдары оқушыға моральдық таңдаудың салмағын сезіндіреді.
Нені дамытады?
Сыни ойлау, дәлелмен сөйлеу, топта ынтымақтасу және өз ұстанымын нақты тұжырымдау.
Сабақтың басталуы: психологиялық ахуал және топқа бөлу
«Сәлем, досым» жаттығуы
Оқушылар қысқа қимыл-қозғалыс арқылы бір-бірімен амандасып, жылы қарым-қатынас орнатады. Мақсат — сабаққа сенімді, ашық көңіл күймен кірісу.
- Қол алысып амандасу
- Қалайсың? (қолдау қимылы)
- Мен сені сағындым (жүрек тұсына қол қою)
- Құшақтасып жылы лебіз айту
Топқа бөлу: асыл қасиеттер
Оқушылар қима қағаздар арқылы адам бойындағы құндылықтарға сәйкес топтарға бөлінеді:
Адамгершілік
Жауапкершілік пен мейірім
Адалдық
Арға берік болу
Еңбекқорлық
Еңбекпен табыс табу
Кешірімділік
Түсіну және сабыр
I. Қызығушылықты ояту: сұрақ арқылы ой ашу
Түрткі сұрақтар
Мақсат — өткен мәтінді еске түсіру және бүгінгі талдауға бағыт беру.
- Шығарманың авторы туралы не білесіз?
- Оқиға қашан және қай жерде өтеді?
- «Дермене» дегеніміз не?
- Үзінді неге «Ата үміті» деп аталған деп ойлайсыз?
- Әңгімедегі обал, сауап, арам, адал ұғымдарын қалай түсінесіз?
Сынақ сұрақтары: ашық тест
Оқушылар мәтіннен нақты дерек табу және үзіндіні дәл тану арқылы жауап береді.
- «Мені, мені шотпен ұрмақ! Аха-ха-ха... Катюшамен атпаса анау-мынау мылтыққа өле қоймаймын...» — бұл жолдар қандай жағдайды аңғартады?
- «Құдайдың ұрған жері осы болды. Мынау асығатын емес...» — кейіпкердің көңіл күйі қандай?
- «...заманынан келе жатқан сары самаурын әндете ызылдады...» — бұл деталь қандай атмосфера тудырады?
- Тоқсанбай шал үйіне келген соң не істеді?
- «Ергешжанның атын атап келіп тұрған соң жеті сомын соларға бердім...» — бұл іс-әрекет нені көрсетеді?
- Ауыл ақсақалдарын ауызашарға шақырғандағы Тоқсанбайдың ойы не еді?
- Тоқсанбай қарт соғыста неше баласынан айырылды?
- «Омаш сол бетімен алдына кеп тізерлеп жығылып, еңкілдеп қоя берді...» — Омаш неге жылады?
Қайта бағыттау сұрағы
Тоқсанбай қарт пен Ергешбайдың үш ай уақытының босқа өтуіне кім кінәлі? Жауапты мәтінмен дәлелдеңіз.
II. Мағынаны тану: кейіпкер мінезін талдау
Топтық жұмыс: кейіпкерлер галереясы
Топ мүшелері ақылдасып, кейіпкердің мінезін, мотивін, таңдауының салдарын ашады және сынып алдында қорғайды.
Адамгершілік тобы
Кейіпкер: Омаш
Кешірімділік тобы
Кейіпкер: Тоқсанбай қарт
Еңбекқорлық тобы
Кейіпкер: Ергешбай
Адалдық тобы
Кейіпкер: Ергешбайдың әжесі
«Автор орындығы»: сұрақ-жауап
«Автор орындығына» отырған Тоқсанбай қарт пен Омашқа оқушылар сұрақ қойып, жауаптарды мәтіндегі оқиғалармен байланыстырады.
Тоқсанбай қартқа
- Омашты қайдан білесіз?
- Немереңізді неге ол жаққа жібердіңіз?
Қарттың жауабы мәтін логикасымен беріледі: олар Омаштан қорыққан; «ағашқа байлап қоямын, суға батырамын» деген қоқан-лоқы әсер еткен.
Омашқа
- Неге дерменені ұрладыңыз?
- Өз еңбегімен тапқан дерменешілер туралы ойладыңыз ба?
Омаш өз уәжін айтады: жұмыссыздық, тұрмыстың ауырлығы. Алайда талқылауда «ақша табудың оңай жолы» ақырында қате таңдау екенін түсінгені айқындалады.
Кейіпкерге мінездеме: Омаш бейнесі
Омаш — қылмысқа барған адам. Соғыстан кейінгі жоқшылық, жұмыссыздық, тұрмыстың жүдеулігі оның тағдырын тығырыққа тіреген. Дегенмен әңгіме оқушыны бір ғана ақтауға емес, таңдаудың жауапкершілігіне алып келеді: қиындық адамды сынайды, ал сын сәтінде ар мен адалдықтың бағасы арта түседі.
III. Ой толғаныс: хат арқылы құндылықты сөйлету
RAFT тапсырмасы
Оқушылар рөл, аудитория, форма және тақырып бойынша қысқа хат жазады. Мақсат — кейіпкер позициясына еніп, этикалық ойды тілмен дәл жеткізу.
Кешірімділік тобы
- Рөл:
- Тоқсанбай
- Аудитория:
- Омаш
- Форма:
- Хат
- Тақырып:
- «Адалдықтың ақ жібі»
Адамгершілік тобы
- Рөл:
- Оқушы
- Аудитория:
- Омаш
- Форма:
- Хат
- Тақырып:
- «Иесіне қайтар»
Еңбекқорлық тобы
- Рөл:
- Оқушы
- Аудитория:
- Тоқсанбай
- Форма:
- Хат
- Тақырып:
- «Адамгершілік — асыл қасиет»
Адалдық тобы
- Рөл:
- Ергешбай
- Аудитория:
- Оқушылар
- Форма:
- Хат
- Тақырып:
- «Үмітті ақтаймын»
Түйінді ой: жеңіс атаулы — әрдайым жеңіс пе?
«Өзің-ақ айтшы, ғаламда мынау жеңудің бәрі жеңіс пе?»
Оқушылар шығармадан алған сабағын бір ауыз сөзбен немесе мақал-мәтелмен түйіндейді. Мысалы:
- «Аш болсаң да, арыңды сатпа».
- «Істеген ісіңе сот алдында жауап бермесең де, ар алдында жауап бересің».
Бағалау, үй тапсырмасы және рефлексия
Үй тапсырмасы
«Абыройлы, ақ ниет — адамдыққа сенемін!» тақырыбында эссе жазу.
Бағалау
- Өзін-өзі бағалау
- Топтық бағалау
- Формативті бағалау
Рефлексия
«+ / – / қызықты» тәсілі арқылы оқушылар сабақтағы пайдалы, қиын және ой салған тұстарды белгілейді.
Қорытынды ескерту
Есте сақтайтын қағида: адам жасаған қателігі үшін алдымен ар алдында, кейін заң алдында жауап береді. Әңгімедегі Тоқсанбай қарт Омашты сотқа тартқызбай, шағымданбайды — бұл шешім оқушыны кешірім мен әділеттің ара салмағын таразылауға жетелейді.