Қазақша рефераттар

Мұқағали Мақатаевты еске алу

Сабақтың тақырыбы

Мұқағалитану тағылымдары (презентациясымен), 6-сынып.

Бұл сабақ ақын мұрасын тануға бағытталған ізденіс сабағы ретінде құрылып, оқушының әдеби талдау, ойлау және сөйлеу дағдыларын дамытуға негізделеді.

Сабақтың мақсаты

1) Білімділік

  • Мұқағали Мақатаевтың өмір жолымен және шығармашылығымен таныстыру.
  • Өлеңдерін сатылай кешенді талдау.

2) Дамытушылық

  • Өлеңнің идеялық мәнін түсіне білуге дағдыландыру.
  • Ойын әдеби тілмен өрнектеп айтуға баулу.
  • Тапқырлық танытуға, дәлелмен сөйлеуге үйрету.

3) Тәрбиелік

  • Отанын жанындай сүйетін, табиғатты аялауды білетін азамат тәрбиелеу.
  • Саналы, парасатты, елдік құндылықтарды бағалайтын тұлға қалыптастыру.

Сабақтың сипаттамасы

Түрі

Іздендіру сабағы.

Әдістері

  • Сын тұрғысынан ойлау.
  • Сұрақ-жауап.
  • Эвристикалық (ізденіске негізделген) оқыту тәсілдері.

Көрнекілігі

Буклеттер, рефераттар, интерактивті тақта, портреттер.

Пәнаралық байланыс

Қазақ тілі, тарих.

Тәрбиелік мәні

Көркем шығармалар арқылы қазақтың әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрін бойға сіңіру, ұлттық дүниетанымды тереңдету.

Сабақтың барысы

1) Ұйымдастыру кезеңі

  • Сынып тазалығын бақылау.
  • Оқушылардың қатысуын тексеру.
  • Оқу құралдарын дайындау.

2) Үй тапсырмасын пысықтау

  • Мұқағалидың өмірбаянын өз бетінше ізденіп келу.
  • Өлеңдерін жатқа айту.

3) Негізгі кезең

Қызығушылықты ояту

  • Ой шақыру (эстафеталық ойын).
  • «Шашу» ойыны.

Мағынаны ажырату

  • «Ақынның сыр сандығын ақтарғанда…»
  • «Жұмбақтас» (5 жолды өлең).
  • «Сен маған, мен саған» (мақал-мәтел).
  • Көрініс: «Шәмілдің пәлсапасы».
  • Семантикалық карта.

4) Сабақты бекіту (ой толғаныс)

  • «Ақынның ізбасарлары…» тақырыбында пікір алмасу.
  • INSERT стратегиясы.
  • Мұғалімнің қорытынды сөзі.

5) Үй тапсырмасы

  • «Менің Мұқағалиым» тақырыбында шығарма жазу.
  • Мұқағали шығармалары бойынша сөзжұмбақ құрастыру.

6) Қорытынды

Оқушыларды бағалау. Мұқағали Мақатаевтың жұбайымен бірге түскен портреттері көрсетіліп, ақын мұрасын еске алу жұмыстары жүргізіледі.

Мұқағалиға тағзым: өлеңдерден үзінді

«Халыққа хат» (М. Мақатаев)

Туған халқым! Қатемді кешір менің, Сенің арқан-сескенбей, есіргенім. Егер де жырың болмай, ұрың болсам, Алақанға саласың несін мені? Жоқ! Менің жүрек емес төсімдегі — Ол бір от сенің ұлы көшіңдегі. Өзіңнің жандырғаның, өшіргенің Әзірге тастаған жоқ есім мені. Уа, жұртым! Кешір мені! Кешір мені!

Ақынның бір қыры

Дін — ғылымның анасы, Дін — ғылымның әкесі, Ғылым — діннің баласы, Қоқыс та, гүл де бар. Адам ата өлмесін, Ақыр заман келмесін. Қол қусырып Құдайға, Ғылым мен дін бірге бар!

Мұқағали Мақатаевты еске алу: өмірбаяннан деректер

І оқушы

Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев 1931 жылы 9 ақпанда Алматы облысының қазіргі Райымбек ауданындағы Қарасаз ауылында дүниеге келген. Азан шақырып қойған аты — Мұхаметқали. Алайда «пайғамбар атын алып жүру жас балаға ауыр» деп есептеген ата-анасы оны бала күнінен Мұқағали деп еркелетіп атап кеткен.

Сүлеймен әкей мен Нағиман шешейдің тұңғышы Мұқағали болатын. Мұқағалидың артынан туған бір қызы мен бір ұлы ерте шетінеп, кейін Тоқтарбай, Көрпеш атты екі ұл дүниеге келеді.

ІІ оқушы

Мұқағалидың әкесі Сүлеймен — колхозда сушы, шалғышы болып еңбек еткен шаруа адамы. Нағиман ананың естелігінде: енесі Тиынның мейірімді, кісілігі мол жан болғаны, Мұқағалидың әжесіне жақын өскені айтылады.

Соғыс басталғанда Сүлеймен Қарасаздан майданға аттанып, Мұқағали ол кезде он жаста еді. Ақын бастауышты Қарасазда оқып, орта мектепті Нарынқолдағы интернатта тәмамдайды. 14–15 жасынан бастап өлең жазып, кітапты көп оқуға ерекше ден қойған.

ІІІ оқушы

Нағиман апаның айтуынша, Мұқағали әжесі Тиынға ерекше жақын болған. Ақынның:

…Әже, сен бірге жүрсің меніменен, Өліге мен өзіңді телімегем. Ақ кимешек көрінсе, сені көрем, Ақ кимешек жоғалса, нені көрем?…

Ел ішінде Тиын әженің қайсар мінезіне байланысты Мұқағалиды «әжесіне тартқан» дейтін сөз де сақталған.

IV оқушы

Мұқағали Нарынқолдағы мектеп-интернатты бітіргеннен кейін бірнеше жоғары оқу орнына түседі: әуелі ҚазМУ-дың филология факультетіне, кейін шет тілдер институтына, қайтадан ҚазМУ-дың заң факультетіне қабылданады. 1973 жылы Мәскеудегі М. Горький атындағы әдебиет институтының студенті атанады.

Дегенмен, оқуын толық аяқтамай елге оралады. Анасының сөзімен айтқанда: «Олардың білетінін өзім де біледі екем… Алматымды сағындым, балаларымның қасында болайын деп кеттім» деген екен.

V оқушы

Мұқағали 14–15 жасынан бастап өлеңге беріліп, кітапты көп оқыған. Қазақ классиктерімен қатар орыс әдебиетінен Пушкин, Есенин, Блок поэзиясын сүйсіне оқиды. Әлем әдебиетінен Гейне, Гете, Дюма, Гюго, Байрон, Драйзер, Стендаль еңбектерін; әсіресе Бальзак, Джек Лондон, Шекспир шығармаларын жоғары бағалаған.

VI оқушы

Оқу-білімге құштарлығы мен қабілет-қарымының күштілігі ақынның түрлі оқу орындарына еркін түсуінен-ақ байқалады. 1949 жылы сүйіктісі Лашынмен шаңырақ көтереді: ол кезде Мұқағали 18 жаста, Лашын 21 жаста болған.

Еңбек жолында ауылдық кеңес хатшысы, Қарасаздағы бастауыш мектепте орыс тілі мұғалімі, аудандық газет тілшісі болып қызмет атқарған.

VII оқушы

Мұқағалидың алғашқы жыр жинағы 33 жасында жарық көрді. 1964–1976 жылдар аралығында сегіз жыр жинағы жарияланып, ақын мыңнан астам өлең, сондай-ақ «Ильич», «Райымбек! Райымбек!», «Моцарт. Жан азасы» секілді поэмалар мен көркем аудармалар қалдырды.

Ақын өлеңді «жасамаған», жүрекке құйылған жырды қағазға түсірген. Кей кездері жазуға да үлгермей қалғанын өзі де айтқан.

Мұқағали поэзиямен ғана шектелмей, проза, драма, сын жанрларында да қалам тартты: «Құлпытас», «Марусяның тауы», «Өзгермепті», «Әже әңгімелері», «Қос Қарлығаш», «Жыл құстары» повестері, «Қош, махаббат» пьесасы соның айғағы.

VIII оқушы

Замандастары Мұқағалидың ақкөңіл, ақжүрек, мейірімді адам болғанын айтады. Сонымен қатар, өтірікке жаны қас, шындықты бетке айтатын ірі мінезін ерекше еске алады.

Отбасындағы ауыр қайғының бірі — үлкен қызы Майгүлдің 11 жасында қайтыс болуы. Нағиман әже бұл оқиғаны еске алғанда, баласының қатты күйзеліп, еңсесі түсіп кеткенін, шығармашылық пен тұрмыс тауқыметі де қатар қабаттасқанын айтқан.

IX оқушы

Қырықтан асқан шағында ақын денсаулығы сыр беріп, ара-тұра ауруханаға жатып емделген. Дегенмен, қаламын қолынан тастамаған. 1976 жылдың 27 наурызында ақын дүниеден өтті.

Сұрақтар топтамасы («Шашу» ойыны)

  1. 1. Ақынның өмірбаяны туралы не білеміз?
  2. 2. Мұқағалидың әке-шешесі туралы қандай деректер бар?
  3. 3. Ақынның әжесі туралы не білесіңдер?
  4. 4. Әнге қосылып айтылатын өлеңдерін атаңдар.
  5. 5. Ақынның қандай жинақтарын білесіңдер?
  6. 6. Өлең дегеніміз не?
  7. 7. Ақын туралы жазылған естеліктерден қандай ой түйдіңдер?

Өлеңдерді жатқа айту және талдау

Жатқа айту

«Елім барда», «Қара өлең», «Анау — аспан, мынау — бақ», «Қайырлы түн» өлеңдерін жатқа айту.

Сатылай кешенді талдау жоспары

  1. 1.Авторы
  2. 2.Тақырыбы
  3. 3.Жанр түрі
  4. 4. Құрылысы: шумақ, тармақ, бунақ, буын, ұйқас
  5. 5. Әдеби-теориялық ұғымдар: теңеу, метафора, эпитет

Өлең жолдары (талдауға ұсыныс)

Орманың да шуламасын, Суларың да туламасын. Ақ басты ала тауларың да, Күңіренбесін, жыламасын.

Ақынмын деп мен қалай айта аламын, Халқымның өзі айтқанын қайталадым. Күпі киген қазақтың қара өлеңін, Шекпен жауып өзіне қайтарамын.

Не сыйласын, несін берсін ел маған?! Тұрсақ екен, елім де аман, мен де аман. Таулар — менің таусылмайтын бақытым, Ал ырысым — ұланғайыр кең далам.

Қу бұтағын құшақтап, Түк сүйеді кәрі емен. Қыс — тазалық, қыс аппақ, Әрі өкініш, әрі өлең.

Мұғалімнің қорытынды сөзі

Тірлігінде шекпен кимей, шен алмай, еңбегінің қызығын толық көре алмаса да, от болып жанып өткен ақынға мәңгілік өмір берген — өлең. «Қазақ поэзиясының Хантәңірі» атанған Мұқағали Мақатаевтың өзі өмірден өтсе де, жыры жас ұрпақпен бірге мәңгі жасайтынына сенеміз.