Сабақ: 47Тақырыбы
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
- Сабақ
- 47
- Тақырып
- §49. Жануарлардың мінез-құлқы
- Сабақтың әдісі
- Түсіндірмелі
- Сабақтың типі
- Құрастырылған
- Сабақтың мақсаты
- Жануарлардың мінез-құлқы туралы білімді тереңдету; адамның тұлға ретінде дамуын және ғылыми дүниетанымын байыту; шығармашылық қабілеттерін дамыту.
Жаңа материал: мінез-құлық және жүйке жүйесі
Жануарлардың мінез-құлқы олардың тіршілік әрекетімен тікелей байланысты. Тіршілік әрекеті жануарлардың даму деңгейіне қарай күрделене түседі: қорек, жылу, ауа, жарық табу; жауларынан қорғану; ұрпағына қамқорлық жасап, оны сақтап, баулып өсіру — бәрі де өзара байланысқан күрделі құбылыстар.
Біржасушалылардағы «үйлестіру тетігі»
Кірпікшелі кебісше (парамеция) жай ғана қозғалып жүргендей көрінгенімен, сыртқы ортадағы өзгерістерді «сезіп», соған дәл жауап бере алады. Мысалы, бір тамшы суға бактериялары көп тамшыны жақындатқанда, кебісшелер сол жаққа қарай ағылып өте бастайды. Бұл оның қоректің жақын маңда барын ғана емес, нақты қай жақта екенін де айыра алатынын көрсетеді.
Мұндай жауапты жүзеге асыру үшін мыңдаған кірпікшелердің қимылын бір мезетте үйлестіру қажет. Кебісшенің жасушасында осы үйлесімділік пен сезімталдықты арнайы талшықтар қамтамасыз етеді: олар дененің алдыңғы бөлігінен басталып, барлық кірпікшелерге тарамдалады.
Ішекқуыстылар: жүйке торы
Ішекқуыстыларда (мысалы, гидрада) шын мәніндегі орталық жүйке жүйесі болмайды. Жүйке жасушалары бір-бірімен тармақталған өсінділер арқылы байланысып, жүйке торын түзеді. Тордың бір бөлігінің тарамдары қозуды қабылдайтын жасушаларға, екінші бөлігі жиырылғыш жасушаларға бағытталады.
Бақылау:
Гидраның сыртқы әсерге жауабы тітіркендіргіштің күшіне тәуелді: әлсіз әсер етсе, тек бір қармалауышы жиырылады; әсер күшейсе, барлық қармалауыштары мен денесі жиырылып, домаланып қалады.
Омыртқасыздар: орталықтанған жүйке жүйесі
Бунақденелілерде, өрмекшілерде, шаяндарда, ұлуларда және буылтық құрттарда жүйке жүйесі жоғары деңгейде орталықтанған. Мысалы, шұбалшаңның жүйке жүйесі:
- бір жұп жұтқыншақ үсті жүйке түйінінен,
- бір жұп жұтқыншақ асты жүйке түйінінен,
- және асқорыту жүйесінің астымен денені бойлай созылатын құрсақ жүйке тізбегінен тұрады.
Жұтқыншақ үсті және жұтқыншақ асты түйіндер сақина тәрізденіп байланысады; оларды кейде «ми» деп те атайды. Әр түрлі әсерді қабылдап, ажыратып, жауап беру жөніндегі «бұйрық» осы түйіндер арқылы құрсақ тізбегіне беріледі. Соның нәтижесінде құрт зиянды кедергілерді айналып өтеді, ал пайдалы факторларға (ылғал, қорек) қарай бағытталады.
Негізгі ұғым:
Ағзаның тітіркендіргішке жүйке жүйесі арқылы қайтарған жауабын рефлекс дейді.
Өрмекшілер мен бунақденелілердің жүйке жүйесі орналасуы және құрылысы жағынан шұбалшаңдікіне ұқсас. Айырмашылығы: құрсақ жүйке тізбегіндегі түйіндер саны аздау, бірақ түйіндер (әсіресе жұтқыншақ үсті және жұтқыншақ асты) жақсы дамыған. Шаяндар мен ұлулардың жүйке жүйесі де осы үлгіге жақын.
Омыртқалылар: ми мен жұлын
Балықтардан бастап жүйке жүйесі екі ірі бөлімнен тұрады: ми және жұлын. Ми бассүйектің ішінде орналасады және бес бөлімге бөлінеді: алдыңғы ми, аралық ми, ортаңғы ми, мишық, сопақша ми. Сопақша ми омыртқа жотасының өзегіндегі жұлынмен жалғасады.
Ми мен жұлын көптеген жүйке тармақтары арқылы балықтың денесіндегі барлық мүшелермен байланысып, сыртқы әсерге жауап беруді қамтамасыз етеді.
Балықтардағы шартсыз және шартты рефлекстер
Балық мінез-құлқында шартсыз (туа пайда болған) және шартты (жүре пайда болған) рефлекстер байқалады.
Шартсыз рефлекс
Уылдырықтан шыққан шабақ өздігінен жемін іздеп, тауып жейді. Мұны оған ешкім үйретпейді — бұл туа пайда болған жауап.
Шартты рефлекс
Егер аквариумда алдымен шам жағып, содан кейін бір бұрышқа жем тастаса, 2–3 қайталаудан соң шабақтар жем тастамай-ақ, шам жанған кезде сол бұрышқа жүзіп келіп, жем іздей бастайды.
Қорытынды ой
Жануарлар мінез-құлқы жүйке жүйесінің құрылымымен тығыз байланысты: қарапайым ағзаларда жауап беру жасушаішілік үйлестіру арқылы іске асса, күрделірек жануарларда жүйке торы, түйіндер жүйесі, ал омыртқалыларда ми мен жұлын арқылы жоғары деңгейде реттеледі.