Қазақша рефераттар

Торатбас тауы Мезозой дәуірінің Бор кезеңінен қалған ескерткіш

Шыңғырлау аудандық туризм және экология орталығының қосымша білім беру педагогы — Курумбаев Мереке Жақсылықұлы

Өткенді білмей, болашаққа қадам басу — көзсіздік. Өткеніміз деген не? Ол — тарих, аңыз, әңгіме. Бүгінгі күн — технология дәуірі: керек деректің көбін ақпарат құралдарынан дайын күйінде табамыз. Алайда ғалымдар мен тарихшылар назарынан тыс қалған тарихи мұралар мен жәдігерлер әлі де аз емес. Оның бір бөлігі — халық арасында сақталған, бірақ жазба тарихта толық көрініс таппаған аңыздар.

Аңыз — көнекөз қариялардың жадындағы құндылық. Бірақ сол аңызды тыңдайтын жас ұрпақ бар ма? Майын тамыза айтып, өскелең буынды баурап алатын қариялар бар ма? Әрине, бар. Осындай мәдени мұралар Шыңғырлау өлкесінде көптеп кездеседі. Менің тоқталғым келетіні — тарихқа толы Шыңғырлау өңіріндегі Лұқпан Қылышев атындағы Шилі мектеп музейі, сондай-ақ үлкендердің айтуынша Торатбас пен Тасмола аралығында орналасқан Атай сайы.

Музейлер мен тарихи сананы жаңғырту

Тәуелсіздікпен бірге тарихқа және тарихи-мәдени мұраларға жаңаша көзқарас қалыптасты. Ғылым, білім және ақпарат жүйелері сияқты әлеуметтік салалардың бағыты — орталық саясат кезеңдерінде жоғалтқан құндылықтарды қалпына келтіріп, ұлттық мәдени мұраны орнықтыру. Осы тұрғыда музейлердің атқарар қызметі айрықша.

Атай сайы: атауы, қасиеті және ұмыт қалған қорымдар

Халық арасында Атай сайы деп аталып кеткен бұл жердің негізі — Жақып хазірет есімді кісінің мазары. Ел аузында ол әулие жан ретінде айтылады. Мен бұл жерде Атай сайының қасиеті мен осы маңдағы көне қорымдар туралы сөз етемін.

Ең маңыздысы: бұл қорымдар Батыс Қазақстан энциклопедиясында да, М. Н. Сдыковтың 2005 жылы шыққан «Шыңғырлау ауданы» кітабында да кездеспейді. Яғни бұл — зерттеуді, тіркеуді және ғылыми айналымға енгізуді қажет ететін деректер қатары.

Құлпытастардағы белгілер нені аңғартады?

Қорымдағы құлпытастардың бірінде садақ жебесі, найза және қайқы қылыш бейнеленген. Мұндай белгі кез келген адамға қойылмайтыны белгілі: бұл — батырға тән белгі болуы мүмкін. Демек, мұнда жатқан адамның кім екені, дәуірі мен тарихи орны арнайы зерттеуді талап етеді.

Атай сайы маңында көне қорымдар көп. Қазақ халқы жерлеу дәстүріне ерекше мән берген: көбіне әр әулет қайтқан адамын өз қауымына жерлеген. Сондықтан бұл қорым батырдың өзімен бірге отбасы мүшелері жерленген орын болуы да ықтимал.

Далалық дерек жинау: қариялар әңгімесі және жазуларды оқу

Бұл жұмысты жазбас бұрын ауылдың көптеген көнекөз қарияларымен сөйлестім. Батырлар моласы туралы нақты мәлімет мардымсыз болды. Соған қарамастан, молаларды тауып, фотоға түсірдік. Кейбір құлпытастардағы арабша жазуларды жетекшім Жүсіпова Ақсәуле Жақсылыққызы аударып берді. Көне жазулар жөніндегі мәліметтер әлі де толықтыруды қажет етеді.

Суретке түсірген адамның айтуынша, молалардың жанында адамның бойымен бірдей үлкен құлпытас құлаған күйде жатыр. Болашақта оның да фотосын түсіріп, орналасқан орны мен мазмұны бойынша толығырақ дерек жинауды жоспарлаймыз.

Құлпытас мәтінінен үзінді (оқылуы толық емес)

Мысалы, №2 бейіт мәтінінде мынадай жолдар ұшырасады (мәтін толық оқылмаған):

  • 1 — Мара…
  • 2 — Мұрнаш
  • 3 — Жарақ немесе Барақ
  • 4 — Ғайних
  • 5 — … жан
  • 6 — Берман
  • 7 — баласы
  • 8 — тас қойған…

Үшінші жолдағы «Барақ» атауы БҚО энциклопедиясында Шөмішті Табын руының ұраны ретінде беріледі, бірақ басқа да нұсқалары болуы мүмкін. Суреттің бір қырынан ғана түсірілуіне байланысты мәтінді толық оқу әзірге мүмкін болмады.

Алау батыр туралы ауызша дерек

Атай сайы Тасмола ауылының батысында орналасқан. Ел ішінде бұл жерде Алау батыр және тағы бір белгісіз батыр жерленген деген дерек бар. Жақып ата да осы жерде жерленген.

Қариялар әңгімесіне сүйенсек, Атай қайтыс болғаннан кейін бұл жерге дертіне шипа іздеген жандар келіп түнеп отырған. Шипа тапқан адамдар ризашылық білдіріп, Жақып қарттың жатқан жерін атын атамай «Атай сайы» деп атап кеткен дейді. Халық аузында бұл орынға қатысты аңыз көп, қасиеті де ұмытылмаған.

Жауынгерлік таңбалар мен мерзімдеу

Найза, жебе, қайқы қылыш бейнесі бар құлпытастар 1785–1790 жылдар шамасында әскери қолбасшыларға қойылған белгі ретінде түсіндіріледі. Жергілікті қариялар мұны Алау батырдың бейіті болуы мүмкін деп айтады.

Аңыздың желісі

Көне тарихты ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отырған емші Ілембаева Нұржамал Исақызы Алау батырды орта бойлы, дөңгелек жүзді, толықша келген, мұртты, шашын үнемі тақыр ұстайтын адам ретінде сипаттайды. Батыр екі әйелімен, екі ауылды жайлаған дейді.

Аңыз бойынша, батыр қастық ойлаған дұшпандардың қолынан қаза табады. Сатқындық жасаған 16–17 жастағы жас тоқалы дұшпандарға оның қашан келетінін хабарлап, жолда тосқауыл құрғандар батырдың кеудесіне найза сұғып өлтіреді. Бұл — ауызша дерек; оның ақиқаты мен нақты тарихи негізін анықтау үшін зерттеу қажет.

Экспедиция қажеттілігі және назардан тыс қалған мұралар

Қорытындылай келе, бұл жұмыста кездескен көне қорымдар әлі де жан-жақты зерттеуді қажет етеді. Мүмкіндік болса, экспедиция ұйымдастырып, Атай сайының қойнауындағы деректерді жүйелі түрде тіркеу маңызды. Мен Тасмола мен Торатбас тауы арасындағы бір ғана киелі орын — Атай сайын ғана алып отырмын; ал өңірде бұдан өзге де назардан тыс қалған нысандар аз емес.

ХХ ғасырдың басында бұл жерге мұқтаж жандарды Бораш деген қария Атайдың басына апарып түнеуге көмектескені айтылады. Көнекөздердің айтуынша, Атай басына түнеуге тек Бораш қарт қана апара алған. Оның себебі әзірге құпия.

Құдықтар және экологиялық мәселе

Зерттеушілер назарынан тыс қалған нысандардың бірі — 150 жылдан астам тарихы бар құдықтар. Тасмола маңында мұндай үш құдық бар деген дерек кездеседі. Ел ішінде оларды Сыламбек (немесе Стамбек) деген байдың құдықтары деп те атайды. Бір кезде мыңғырған малды суарған құдықтар бүгінде қараусыз қалып, пайдаланылмай тұр. Бұл жағдай экологиялық ахуалдың төмендеуіне де әсер етуі мүмкін.

Торатбас тауы: геологиялық ескерткіш және гео-туризм әлеуеті

Торатбас тауы — Батыс Қазақстан облысы, Шыңғырлау ауданы, Ақтау ауылдық округіне қарасты Марксизм елді мекенінің солтүстігінен 3 км жерде орналасқан геологиялық ескерткіш. Шығысында Жыланды таумен, оңтүстігінде Қылыштау жоталарымен қатарласа созылады.

Торатбас — Мезозой дәуірінің Бор кезеңінен сақталған нысан. Ондағы жыныстар Хвалын теңізі шөгінділерімен байланыстырылады (Каспий теңізі — сол теңіздің қазіргі қалдығы ретінде қарастырылады). Таудың теңіз деңгейінен биіктігі — 212 м, аумағы — 1,6 гектар.

Табиғаты мен өсімдігі

Тау етегінде ақжусан, қойбүлдірген, сүттіген, селеу, қызылмия, жидек сияқты өсімдіктер көптеп кездеседі. Тұщы сулы бұлақ көздері де мол. Әсіресе емдік қасиеті бар өсімдіктердің көптігі өңірдің табиғи әлеуетін көрсетеді.

Ескерткіштің жай-күйі

Қышқыл жаңбыр мен дауылдардың әсерінен үгілу, мүжілу белгілері байқалады. Қариялар бұрын таудың басында «ат құлағындай екі құлағы болған» деп айтады. Кеңес дәуіріндегі тың игеру кезеңінде қора-қопсы салуға тас алынған деген әңгіме бар. Қазір таудың тұлғасы өзгергені байқалады.

Қорғау және туризм

Торатбас — ерекше геологиялық нысан ретінде қорғауды қажет етеді. Қазір жергілікті жерді гео-туризмге қолдану үрдісі байқалады: аудандық туризм орталығы да жорық ұйымдастырып, тың мәліметтер ұсынған. Болашақта Торатбасқа облыстық деңгейде мәртебе беріліп, кең көлемді жорықтар жасалып, гео-туризм бағыты ретінде дамытылса деген ұсыныс бар.

Тарихи тұлға: Құттығай Сатыпалдыұлы (1702–1773)

Торатбас маңындағы көне мазарлар туралы дерек аясында Құттығай Сатыпалдыұлының есімі аталады. Ол — батыр, қолбасшы. XVIII ғасырдың I жартысында қазіргі Шыңғырлау ауданы аумағында өмір сүрген. Тегі — беріш руының Жайық атасынан.

Ел қорғау жолындағы жорықтары

  • 1728 жылы Бұланты өзені бойындағы шайқасқа, 1729 жылы Балқаштың оңтүстігіндегі Аңырақай шайқасына Тайлақ батыр басқарған Кіші жүз әскері сапында қатысқан.
  • Елге оралған соң Шұбар, Саржала батырлармен бірге құба қалмақтардан Тайсойған, Нарын өңірлерін азат етуге қатысқан.
  • Ойыл өзенінің орта сағасына ағасы Айбастың ауылын Тұзтөбеден әкеліп қоныстандырғаны айтылады.
  • 1738 жылы 11 айға созылған, 20 мың үйлі қалмақты қазақ даласы арқылы Қытай шекарасына қарай тықсыра қуған жорыққа мыңбасы ретінде қатысқан.

Әулеті мен ұрпақ сабақтастығы

Құттығайдың 9 ұлы болғаны айтылады. Бәйбішесінен — Қазанқап, Көрпе, Көбек, Елші, Кешу; екінші әйелінен — Қасболат, Байболат; жорықта олжалаған қалмақ қызы Марқадан — Тасболат, Құлшан туған деген дерек беріледі. Ұрпақтары қазір Атырау облысы, Исатай ауданында тұрады.

Сонымен бірге, Құттығайдың Сәт атты немересі сынықшы, көріпкел атанғаны, Басықара атты немересі Исатай бастаған көтеріліске қатысқаны да айтылады.

Мәтінді редакциялап, ықшамдап ұсынған: Шыңғырлау аудандық туризм және экология орталығының қосымша білім беру педагогы — Курумбаев Мереке Жақсылықұлы