Дүниетану пәні бойынша ғылыми жұмысТақырыбы
Дүниетану пәні бойынша ғылыми жұмыс
Тақырыбы
Кептер (слайд)
Жұмыс форматы
Ғылыми жұмыспен айналысатын дарынды оқушымен жеке жұмыс жоспары.
Көгершін құсы туралы жалпы дерек
Көгершіндер — көбіне орманды, кейде таулы жерлерде тіршілік ететін, адам қоныстарына бейім, денесі мығым, тұмсығы қысқа және балауызсымақ бөлігі бар құстар. Олардың танау тесіктері терілі қабықпен бүркелген.
Көгершіндер жер жүзіне кең таралған (полюстік аймақтарды қоспағанда). Ең көп таралған өңірлерінің қатарына Малай архипелагы мен Австралия жатады. Жалпы алғанда, көгершіндердің шамамен 300-ге жуық түрі белгілі.
Мысал түрлер
- Клинтух және вяхирь: иығында және мойнының бүйір тұстарында ақ дақтары болады; Ресейдің солтүстігіне қарай таралған.
- Жабайы көгершін (көк көгершін): кең таралған жабайы түрлердің бірі.
- Зікірлі көгершін: Мадагаскарға жақын аралдарда кездеседі.
- Ірі дронт көгершіні: XVII ғасырға дейін өмір сүрген, кейін жойылып кеткен түр.
Қазіргі жабайы көгершіндердің көпшілігі ағашты және таулы аймақтарда мекендейді, табиғи ортаға жақсы бейімделген.
Қазақстандағы кептерлер
Кептер — кептертәрізділер отрядына жататын тұқымдас. Жер шарында кең таралған, тек полюстік облыстарда кездеспейді. Қазақстанда екі туыс бар: кептер (6 түрі) және түркептер (4 түрі). Кептердің қолға үйретілген түрін халық арасында көгершін деп атайды.
Таралу аймақтары
- Республиканың оңтүстік жартысында көк кептер кең таралған.
- Құз кептер: Алтай, Тарбағатай, Сауыр, Жетісу (Жоңғар) Алатауы, Солтүстік және Батыс Тянь-Шаньда кездеседі.
- Дыркептер: Жайық өзенінің аңғарында таралған.
- Қоңыр кептер: Арал теңізінен Алакөл қазаншұңқырына дейінгі шөлейт белдеуде кездеседі.
- Түркептер: таулы аймақтардағы жалпақ жапырақты орман белдеуінің етегінде кездеседі.
- Үлкен түркептер: шығыс және оңтүстік тауларда, орманды далада және далалық өңірлерде ұшырасады.
Сыртқы белгілері мен мінез-құлқы
- Қанат ұзындығы
- 180–250 мм
- Салмағы
- 240–350 г (дыркептер ~ 600 г)
- Дене құрылысы
- Басы кішкентай, тұмсығы түзу, сирағы қысқа.
- Қауырсын түсі
- Көпшілігі құбылып тұратын алуан түсті.
- Әдеті
- Көбіне топтанып жүреді, жұбын жазбайды.
Көшіп-қону ерекшелігі
Дыркептер, түзкептер, қоңыр кептер, түркептер және үлкен түркептер — жыл құстары. Қалған түрлері көбіне отырықшы.
Көбеюі және балапаны
Көптеген түрі жылына 2 рет, ал кейбіреуі 4–5 ретке дейін жұмыртқалайды.
Жұмыртқадан шыққан қызылшақа балапан толық қанаттанғанша шамамен 25 тәулік ұядан ұшпайды.
Қоректенуі
Негізгі қорегі — өсімдік тұқымдары, астық тұқымдастарының дәндері, жемістер мен тұқымдар. Кейде аздап құрттар мен дернәсілдерді де жейді. Кейбір түрлері күзде бір жерге топтасып, егістікке түсіп, астық дәндерін шоқып, шаруашылыққа зиян келтіруі мүмкін.
Құстардың шығу тегі және эволюциясы
Құстардың шығу тегі мен эволюциясы туралы мәселе ғылымда жалпы түрде шешілген: құстардың арғы тегі рептилиялар болғаны күмәнсіз. Рептилиялардың бір бұтағынан бөлініп, кейін құстардың қалыптасуы мезозойдың триас кезеңінің басына сәйкес келеді деп қарастырылады.
Құстарға жақын тұрған кейбір көне рептилиялар артқы аяқтарымен жүріп, алдыңғы аяқтарымен қорегін қармап ұстай алған. Олардың құйрығы ұзын болған және жамбас белдеуінде құстарға ұқсас белгілер байқалған.
Бейімделудің ықтимал бағыты
- Алғашқы кезеңде ағаштарға өрмелеу дағдысы пайда болып, артқы аяқтары тірек қызметін атқарған.
- Алдыңғы аяқтары бұтақтардан ұстап қозғалуға бейімделіп, бір бұтақтан екіншісіне секіру қабілеті дамыған.
- Алдыңғы аяқтың артқы жиегіндегі қабыршақтар ұзаруы нәтижесінде қауырсынның бастапқы нұсқалары қалыптасқан болуы мүмкін.
- Ағашқа өрмелеу тіршілігі артқы аяқтың бірінші саусағын басқа саусақтарға қарсы бағытта орналастырып, қармау мүмкіндігін күшейткен.
Рептилиялардың кейбір маманданған бұтақтары (мысалы, псевдозухилер) құстарға ұқсас белгілер көрсеткенімен, олар құстардың тікелей ата-тегі болып саналмайды.
Көбеюі
Көгершіндер ағаштың үстіне, қуысына немесе жартастардың саңылауына шөптесін материалдардан қарапайым ұя салады. Ұяда әдетте 1–2 жұмыртқа болады.
Жұмыртқаны еркегі де, ұрғашысы да кезектесіп басады. Балапан 14–30 күн ішінде жарып шығады.
Қоректенуі
Қорегінің негізгі бөлігі — мәдени және жабайы өсімдіктердің дәндері, жемістері мен тұқымдары. Сонымен қатар аз мөлшерде құрттар мен дернәсілдерді де жей алады.
Ескерту: ауыл шаруашылығына әсері
Кейбір түрлері күзге қарай топтанып, егістік алқаптарына түсіп, астық дәндерін жеп, шаруашылыққа зиян келтіруі мүмкін.
Қолға үйретілуі
Көгершіндерді қолға үйрету біздің заманымыздан бірнеше мың жыл бұрын басталған. Бұл құс адамға тез үйренгіштігімен, жұпқа берік болуымен және мекенге бағдар табу қабілетімен ерекшеленеді.