Сөздерге жұрнақ жалғап оқы
Сабақ жоспары (өңделген мәтін)
Бұл сабақта оқушылар қосымшалардың қызметі әртүрлі болатынын түсініп, олардың қызметіне қарай жұрнақ және жалғау болып бөлінетінін меңгереді. Сонымен бірге ой-өрісін, сөз байлығын дамытып, ауызша және жазбаша сөйлеуде ұқыптылыққа тәрбиеленеді.
Мақсат 1
Жұрнақ пен жалғаудың қызметін ажырату, қосымшалардың түрлерін түсіну.
Мақсат 2
Ой-өрісін, сөздік қорын, шығармашылық қабілетін дамыту.
Мақсат 3
Сөйлеуде ұшқырлыққа, терең ойға және ұқыптылыққа тәрбиелеу.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Оқу құралдарын дайындау, назарды сабаққа аудару.
- Психологиялық дайындық.
2) Үй тапсырмасын тексеру
281-жаттығу: өзің қалаған тақырыпқа шығарма жазу.
Дидактикалық ойын: «Көбелектерді өз гүліне қондыр»
Оқушылар сәйкестендіру арқылы өткен материалды бекітеді.
3) Өткенді пысықтау
Түбір мен қосымшаның ережелері сұралады. Оқушылар түбірдің сөздің негізгі мағынасын білдіретінін, ал қосымшаның сөзге үстелетін бөлігін еске түсіреді.
Мотивациялық-бағдарлау кезеңі
Бір шал мен кемпірдің Жалқаубек деген немересі сабаққа барғанда қазақ тілін толық түсіне бермейді. Себебі оның сөздік қоры жұтаң болады. Ал досы Талапбек сабақты жақсы оқиды. Жалқаубек көмек сұрап, қазақ тілін үйренуге ниеттенеді. Екеуі бірге «сөз әлеміне» саяхатқа аттанады.
«Қақпа сұрақтары» арқылы ой қозғау
Өлең жолдары
Теңіз де тартылады, Мұхит та сарқылады. Құлайды арман-тоғай, Қирайды орда-сарай. Жер болып тау шөгеді, Жайқалған бау семеді. Көз жастан қақ қалады — Сонда не сақталады?
Жауап: Мәңгілік сөз сақталады.
Сұрақ-жауап
- Сөз неден құралады? Буыннан.
- Буын неден құралады? Дыбыстардан.
- Сөз нені білдіреді? Белгілі ұғымды, заттың/құбылыстың/адамның атын, қимылын, сынын, санын білдіреді.
Оқушылар дұрыс жауап берген соң «қақпа ашылады», келесі бөлімге өтеді.
Негізгі түйін: «Қосымша туралы не білесің?» деген сұраққа Жалқаубек жауап бере алмайды. Сондықтан бүгінгі сабақта қосымша туралы білім кеңейтіледі.
Қиял-елестету сәті: оқушылар «Қосымша еліне» сапар шегеді. Бұл елде бізге таныс емес екі маңызды ұғым бар:
Жұрнақ
Жаңа сөз жасайтын қосымша.
Жалғау
Сөз бен сөзді байланыстыратын қосымша.
Слайд арқылы сызба көрсетіледі.
Операциялық-орындаушылық кезең
Суретпен жұмыс: «Бүркіт»
Сұрақ: Мынау не? — Бүркіт.
Тапсырма: Осы сөзге қосымша жалғап көрейік: бүркіт + -ші → бүркітші.
Түсіндіру: «Бүркітші» — бүркітпен аң аулайтын адам. Бір қосымша жалғанып, сөздің мағынасы өзгеріп, жаңа сөз жасалды.
Енді: бүркіт + -пен → бүркітпен.
Мысал: «Аңды бүркітпен аулайды».
Бұл жаңа сөз жасамайды, тек сөздерді байланыстырады. Демек, бұл — жалғау.
Ереже
Жұрнақ
Сөздің мағынасын өзгертіп, жаңа сөз жасайтын қосымша.
- жұмыс → жұмысшы
- ойын → ойыншық
Жалғау
Сөз бен сөзді байланыстыратын қосымша.
- жұмыс → жұмыста
- ойын → ойынға
Дәптермен жұмыс
Күні: Қаңтардың жиырма төрті
Көркем жазу: Үү
Тақырып: Жұрнақ пен жалғау
Оқулықпен жұмыс
282-жаттығу
Берілген қосымшалардың қайсысын қай сөзге қосып айтуға болатынын анықтау: суға, суды, сулық, сусын; тазалық, тазала. Қосымшалы сөздерге сұрақ қойып, мағынасының өзгерген-өзгермегенін байқау.
283-жаттығу
Мақалды оқып, жатқа жазу. Жұрнақ жалғанған сөзді тауып, мағынасын түсіндіру. Жұрнақ ^ белгісімен, жалғау да арнайы белгімен белгіленетіні ескертіледі.
Өнерлі жігіт өрде озар,
Өнерсіз жігіт жер соғар.
Талдау: «өнерлі» — жұрнақ арқылы жасалған туынды сөз.
Сергіту сәті
Орнымыздан тұрамыз, Алақанды ұрамыз. Бір отырып, бір тұрып Тынығып дем аламыз.
284-жаттығу
Сөздерге жұрнақ жалғап оқу, жұрнақ жалғанған сөздерді қатыстырып сөйлем құрау: дос → достық, іс → іскер, жұмыс → жұмысшы.
- Достық күші бірлікте.
- Менің ағам іскер.
- Жұмысшы жұмысқа келді.
285-жаттығу
Жұрнақ жалғанған сөздерді бір бөлек, жалғау жалғанған сөздерді бір бөлек топтап жазу: батырлық, ғалымның, іскер, көмірді, көлшік, дәптері, биші, бидайды, бастық, әжем.
Рефлексиялық-бағалау кезеңі
Ойын: «Алма жинау»
Кел, балалар, ойнайық! Тектен-текке тұрмайық. Жемістерді жинайық, Үзіп алып бақтардан, Достарымызға сыйлайық.
Шарты: алма суреттерінде сөздер жазылады. Жұрнақ жалғанған сөздер Жалқаубекке, жалғау жалғанған сөздер Талапбекке беріледі. Қай топ қателеспей орындаса, сол жеңіске жетеді.
Салыстыру: Венн диаграммасы
Оқушылар жұрнақ пен жалғаудың ұқсастығы мен айырмашылығын Венн диаграммасы арқылы жүйелейді: екеуі де қосымша; жұрнақ — жаңа сөз жасайды; жалғау — сөздерді байланыстырады.
Қосымша ақпарат: EXPO-2017
EXPO-2017 — 2017 жылдың 10 шілдесінен 10 қыркүйегіне дейін Қазақстанның елордасы Астана қаласында Халықаралық көрмелер бюросының қолдауымен ұйымдастырылған халықаралық көрме. Бұл көрме ТМД елдері мен Орталық Азия аумағында өткен алғашқы ірі халықаралық деңгейдегі көрмелердің бірі болды. «Болашақтың энергиясы» тақырыбы арқылы әлем Қазақстандағы жаңашылдықты танып, тамашалады.
Оқушыларға елдік маңызы бар бастамаларды қолдау, сапалы білім алып, қоғамға үлес қосу идеясы түсіндіріледі.
Қорытынды және үй тапсырмасы
Қорытынды сұрақтар
- Бүгінгі сабақта не үйрендік?
- Жұрнақ пен жалғаудың айырмашылығы қандай?
- Мысал келтіріп дәлелдей аламыз ба?
Үйге тапсырма
286-жаттығу: «Төрт түліктің пайдасы» тақырыбында пайымдау мәтінін құрастыру. Төрт түлік суреттері бойынша оның пайдасы, күтуі және қамқорлық туралы әңгімелеу.