Қазақша рефераттар

Тыныс алу мүшелері

Сабақтың тақырыбы: Өкпенің құрылысы мен қызметі

Бұл сабақта тыныс алу жүйесінің негізгі мүшесі — өкпенің құрылысы, қызметі және газ алмасудың мәні қарастырылады. Материал оқушылардың күнделікті өмірмен байланысты дағдыларын дамытуға, тыныс алу мүшелерін қорғау мәдениетін қалыптастыруға бағытталған.

Сабақтың мақсаты

  • Білімділік: өкпенің құрылысы мен қызметі туралы толық түсінік қалыптастыру, оның ағза үшін маңызын ашу.
  • Дамытушылық: білімді жетілдіру, шығармашылық қабілетті дамыту, талдау және қорытынды жасау дағдыларын шыңдау.
  • Тәрбиелік: тыныс алу мүшелеріне зиянды факторларды түсіндіру арқылы аурулардың алдын алу мен денсаулықты күтуге тәрбиелеу.

Сабақтың сипаттамасы

Сабақтың типі
Дәстүрлі
Сабақтың түрі
Аралас сабақ
Өту әдістері
СТО элементтері, ауызша баяндау, сұрақ-жауап

Қамтамасыз ету және байланыс

Көрнекіліктер

Кесте, сурет, муляж, адам қаңқасы, интерактивті тақта

Пәнаралық байланыс

География, химия

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Сәлемдесу, оқушыларды түгелдеу.
  • Оқушы назарын сабаққа аудару, сыныптың жұмысқа дайындық деңгейін қалыпқа келтіру.

II. Үй тапсырмасын сұрау

Тапсырмалар

  1. Ауа тасымалдайтын жолдың суретіне сипаттама беру (93-сурет).
  2. Суретті құрастыру (95-сурет).
  3. «Тыныс алу мүшелері» тақырыбы бойынша ой толғау.

Сәйкестендіру

Төмендегі ұғымдар мен сипаттамалардың сәйкестігін анықтаңдар:

  • Мұрын қуысының ішкі беті 100 см²
  • Өкпеде газ алмасу жүреді
  • IV–VI (омыртқа деңгейі) көмей
  • Ерлерде (дауыс саңылауы/көмей өлшемі) 44 мм
  • Әйелдерде (дауыс саңылауы/көмей өлшемі) 35 мм
  • Кеңірдектің ұзындығы 9–13 см
  • Ү (кеуде қуысы деңгейі) бронхыларға өтеді

Ескерту: кейбір өлшемдер оқу-әдістемелік материалға байланысты әр дереккөзде аздап өзгеруі мүмкін.

III. Өткен сабақты пысықтау

Тыныс алу жүйесі ағзада газ алмасу қызметін атқарады. Газ алмасусыз тіршілік ету мүмкін емес. Организм мен сыртқы орта арасындағы оттектің түсуі және көмірқышқыл газының шығарылуы арқылы жүретін процесс тыныс алу деп аталады.

IV. Жаңа сабақты түсіндіру

Тыныс жолдары: ауа қай жолмен өтеді?

Ауа сырттан өкпеге және өкпеден сыртқа қозғалатын қуыстар — тыныс жолдары. Оларға мұрын қуысы, көмей, кеңірдек және бронхылар жатады. Алайда тыныс жолдарының қызметі тек ауаны өткізу емес.

Тазарту

Ішке кіретін ауа шаң мен микробтардан тазартылады.

Ылғалдандыру

Шырышты қабық кеуіп қалмауы үшін ауа ылғалданады.

Жылыту

Өкпені суық ауаның әсерінен сақтау үшін ауа жылытылады.

Мұрын қуысы: құрылымы мен маңызы

Ауа танау арқылы мұрын қуысына кіреді. Мұрын қуысы кеңсірік шеміршегі арқылы оң және сол жақ бөліктерге бөлінеді, жұп танау тесіктері арқылы сыртқа ашылады және ішкі жағынан жұтқыншақпен жалғасады. Мұрын қуысы шырышты қабатпен қапталған, әрі онда иіс рецепторлары орналасқан.

Маңызды ажырату: жұтқыншақ — ас қорыту жүйесімен де байланысты мүше, ал көмей — тыныс алуға қатысумен қатар, сөйлеуге де қатысатын мүше.

Өкпе: негізгі құрылымдық бірлік — альвеола

Тыныс алу жүйесінің маңызды бөлігі — өкпе. Ол бронхылардың ұсақ тармақтарының соңындағы альвеолалар мен серпімді дәнекер ұлпадан тұратын жұп мүше. Альвеолалар өте ұсақ, шар тәрізді көпіршіктер, оларды микроскоп арқылы ғана көруге болады.

Өкпенің пішіні және орналасуы

Өкпе жартылай конус тәрізді. Төменгі бөлігі көкетке (диафрагмаға) тіреледі. Жоғарғы ұшы бұғана сүйегінен шамамен 2–3 см жоғары көтеріліп, мойынның төменгі бөлігіне қарай енеді. Сыртын сірлі қабық — өкпеқап (плевра) қаптайды.

Қан тамырлары және бөліктері

Өкпеге бронхылар мен өкпе артериясы келеді, ал одан екі өкпе венасы шығады. Сол жақ өкпе екі бөліктен (жоғарғы, төменгі), оң жақ өкпе үш бөліктен (жоғарғы, ортаңғы, төменгі) тұрады.

Өкпеішілік бронхылар тармақталып, бронхиолаларға өтеді. Бронхиолалар көпіршікті жолдар түзіп, олардың ішінде өте көп майда көпіршіктер — альвеолалар орналасады. Ересек адамның екі өкпесінде 700 миллионнан астам альвеола болуы мүмкін. Альвеолаларды айнала капиллярлар торы қоршайды — газ алмасу дәл осы жерде жүреді.

Газ алмасу және тыныс алудың түрлері

Ауа құрамының айырмашылығы

  • Атмосфералық ауа 21% O₂, 79% N₂, 0.03% CO₂
  • Дем шығарғандағы ауа 16% O₂, 4% CO₂, 79% N₂

Оттек пен көмірқышқыл газы мөлшерінің айырмашылығы — өкпеде жүретін газ алмасудың нәтижесі.

Диффузия арқылы алмасу

Өкпе капиллярларына келген вена қанында оттек аз, көмірқышқыл газы көп болады. Сондықтан альвеола ауасындағы O₂ қанға өтеді, ал қандағы CO₂ альвеолаға өтеді. Бұл процесс диффузия арқылы жүреді.

Өкпедегі газ алмасуды сыртқы тыныс алу деп атайды.

Өкпенің қосымша рөлі

Өкпе газ алмасудан бөлек, дене температурасының тұрақтылығын сақтауға, қан ұю үдерістеріне, сондай-ақ белок, май және көмірсу алмасуына қатысады.

Көп кездесетін өкпе аурулары

  • Өкпе қабынуы

    Жиі жұқпа әсерінен дамиды, дер кезінде емдеу маңызды.

  • Туберкулез

    Алдын алу, ерте анықтау және тұрақты бақылау қажет.

  • Өкпе қатерлі ісігі

    Тәуекел факторларының ішінде темекі түтіні ерекше орын алады.

Қысқаша эволюциялық шолу

Өкпе омыртқалылардың эволюциялық дамуында ерте кезеңдерде пайда болған. Қазіргі жануарларда өкпенің құрылысы тіршілік ортасына және тыныс алу ерекшелігіне қарай өзгеріп отырады: құстарда өкпе тығыз әрі ауа қапшықтарымен байланысқан, ал сүтқоректілерде өкпе кеуекті және серпімді болып келеді.

V. Сабақты бекіту

1-тапсырма: Кестені толтыру

Сұрақтар бойынша жауаптарды кестеге орналастырыңдар:

  1. Кеуде қуысында орналасқан (1)
  2. Диаметрі 0,2–0,3 мм (2)
  3. Плевра (1)
  4. Атмосфералық ауадағы оттек (3)
  5. Адам өкпесінде 700 млн (2)
  6. Дем шығарғандағы ауада 16% оттек (3)
  7. Көкеттің жиырылуы (5)
  8. Ішкі тыныс алу (4)
  9. Минутына 300 см³ оттек қажет (4)
  10. Қысым азаяды (5)

2-тапсырма: «Кубизм» әдісі

  • Зерттеңіз: өкпенің қызметтері.
  • Салыстырыңыз: өкпедегі газ алмасу және ұлпалардағы газ алмасу.
  • Суреттеңіз: өкпенің құрылысы.

3-тапсырма: Болжау кестесі

Тақырып бойынша негізгі ұғымдарды пайдаланып, «не болады, егер…» форматында болжам жасап, кестеге түсіріңдер (мысалы: суық ауа, шаң, темекі түтіні әсері).

4-тапсырма: Шығармашылық жұмыс

«Өкпені зиянды заттардан қорғайық» тақырыбында тірек сөздерді пайдаланып шағын әңгіме жазыңдар.

туберкулез өкпе никотин суық

VI. Қорытындылау

Оқушылар тыныс жолдарының қызметін, өкпенің құрылыстық ерекшеліктерін және альвеолада жүретін газ алмасудың механизмін негізгі ұғымдар арқылы жүйелейді.

VII. Бағалау

Бағалау сұрақ-жауап, тапсырмаларды орындау сапасы және шығармашылық жұмыстың мазмұны бойынша жүргізіледі.

VIII. Үй тапсырмасы

  • Тақырыпты оқып келу.
  • Мәтін соңындағы сұрақтарға жауап жазу.
  • Кестені толтырып келу.