1469 жылы Монғолстан ханы көз жұмды
Алматы облысы, Райымбек ауданы, Саты ауылы, А. Түркебаев атындағы орта мектеп
Тарих пәні мұғалімі: Мәлібек Қ.
2015 жыл: Қазақ хандығының 550 жылдығы
Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халқына арналған Жолдауында 2015 жылды ұлттық тарихымызды ұлықтау және бүгінгі жетістіктерімізді бағалау тұрғысынан мерейлі белестер жылы деп атап, Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өтудің маңызын айқындады.
Алғышарттар: XIV–XV ғасырлардағы саяси өзгерістер
XIV–XV ғасырларда Шыңғыс хан империясы мен Алтын Орда ыдырағаннан кейін қазіргі Қазақстан аумағында бірнеше мемлекет қалыптасты: Ноғай Ордасы, Ақ Орда, Әбілхайыр хандығы (көшпелі өзбектер мемлекеті) және Моғолстан (Шағатай әулеті билік жүргізген хандық).
Кең байтақ дала мен оңтүстіктегі таулы өңірлерді мекендеген қазақ тайпалары осы саяси құрылымдардың құрамында өмір сүрді. Тайпалардың тілі, әдет-ғұрпы мен дәстүрінде ұқсастық көп болды. Оларды хандар басқарды, ал шаруашылықтың негізін көшпелі мал шаруашылығы құрады.
Әбілхайыр хандығы
XV ғасырда Қазақстан жерінде елеулі рөл атқарған мемлекеттердің бірі — Әбілхайыр хандығы. Ол негізінен Орталық Қазақстан аумағында орналасып, билік үшін күрестің орталығына айналды.
Моғолстан
Екінші маңызды саяси күш — Моғолстан. Ол негізінен Жетісу өңірін жайлап, кейінірек қазақ руларының қоныс аударуына жағдай жасаған аймақ болды.
Билік үшін тартыс және оның салдары
Бұл кезеңде хан тағына талас күшейіп, Шыңғыс хан ұрпақтары — сұлтандар елді жеке-дара басқаруды көкседі. Әрқайсысы өзін ұлыс ханы болуға лайық санап, үздіксіз қақтығыстарға жол ашты.
Қоғамға тигізген әсері
- Шаруашылықтың әлсіреуі және тұрақсыздықтың күшеюі.
- Қарапайым малшылар мен диқаншылар тұрмысының нашарлауы.
- Сауданың әлсіреуі және елдің қорғаныс қабілетінің төмендеуі.
Ішкі қайшылықтардың ауыр зардабын сыртқы жаулаушылар пайдалануға тырысты. Осы тұста жоңғар тайпалары қазақ жеріне шабуылдарын күшейтті. Әлсіреп, бытыраған әскер жоңғарларға лайықты қарсылық көрсете алмады: ауылдар ойрандалды, адамдар қырғынға ұшырады, мал айдап әкетілді, қолөнершілер тұтқынға алынды.
1457 жылғы сәтсіз қарсы әрекет
Әбілхайыр 1457 жылы жоңғарларға тойтарыс беруге әрекет жасады. Алайда жеңіліске ұшырап, ұрыс даласынан шегінуге мәжбүр болды. Бұл жағдай хан билігіне наразылықты күшейтті.
Көштің басталуы: Жәнібек пен Керейдің жолы
Әбілхайырдың саясатына көптеген сұлтандар, әмірлер және ру-тайпа басшылары разы болмады. Үздіксіз соғыстардан қажыған қазақ рулары мен тайпалары Әбілхайырдың қол астынан кетуге ұмтылып, Жәнібек пен Керей сұлтандарды қолдады.
1457 жылдың күзінде Жәнібек пен Керей қазақ руларын бір тудың астына топтастырып, халықты жоқшылық пен қырғыннан құтқару мақсатында оңтүстікке — Моғолстанға қарай бастап көшірді. Дүние-мүліктерін жинап, жылқы мен түйеге артып, шамамен жүз мыңдай адам аттылы-жаяу жолға шықты.
Әбілхайырдан бөлініп көшкен тайпалар уақыт өте келе үсті-үстіне қосылып, қоныс аударушылардың санын арттырды. Олар Жетісуға қарай толассыз ағылды.
Жетісуға қоныстану және жаңа саяси бірліктің қалыптасуы
XV ғасырдың 60-жылдары қоныс аударушылар Жетісуға келіп жетті. Моғолстан ханы оларға Шу мен Талас өзендерінің алабынан жер берді. Оның да өз есебі болды: қоныстанушылардың күші арқылы Әбілхайыр мен ойраттардың шапқыншылығына қарсы қорғануды көздеді.
1465 жыл: Қазақ хандығының құрылуы
Жаңа жерге орныққан халық 1465 жылы Жәнібек пен Керейді хан көтеріп, алғашқы Қазақ хандығының негізін қалады. Қазақ мемлекетінің тарихы осы кезеңнен бастау алып, төрт ғасырлық шежіресінің маңызды белестерін айқындайды.
Ортағасырлық тарихшылар Жәнібек пен Керей басқарған қазақтар өмір сүрген аумақты Қазақ хандығы деп атады. Қиын күрес пен ауыр сынақтардың нәтижесінде қазақтардың алғашқы мемлекеті құрылып, қазақ ұлтының қалыптасу үдерісі айқындала түсті.
Хандықтың күшеюі және биліктің сабақтастығы
1469 жылы Моғолстан ханы қайтыс болды. Оның қол астындағы жұрттың едәуір бөлігі Жәнібек пен Керей билігін мойындап, Қазақ хандығының аумағы кеңейіп, ықпалы арта түсті.
Керей хан
Керей хан тұсында Жәнібек кіші хан ретінде ел басқаруға қатысып, хандықтың іргесін бекітуге үлес қосты.
Жәнібек хан
Керей қайтыс болғаннан кейін билік Жәнібектің қолына өтті. Ол мемлекеттің құрылымы, басқару және құқықтық жүйесі, сондай-ақ әскери тәртіпті орнықтыруға күш салды.
Бұрындық хан
Жәнібектен кейін билікке Керейдің ұлы Бұрындық келді. Оның билігі шамамен 1480–1511 жылдарды қамтиды.
Биліктің нығаюы
Бұрындық кезеңінен кейін Қазақ хандығының билігі негізінен Жәнібектің балалары мен ұрпақтарының қолында болды. Бүгінде елордада Керей мен Жәнібек хандарға арналған ескерткіштердің бой көтеруі — осы тарихи сабақтастықтың символы.