Қазақша рефераттар

Оқушыларды сабаққа дайындау. Сабақтың барысы

Бейнелеу өнері (6-сынып): Ою-өрнек түрлері

Бұл сабақта қазақтың ұлттық ою-өрнектерінің негізгі түрлері, олардың жасалу жолдары және қолданылу аясы қарастырылады. Оқушылар оюдың мағынасын түсініп, жаңа үлгілерді өз шығармашылығында орындауға және оюды ойып жасауға дағдыланады.

Сабақтың мақсаты

1) Білімділік

  • Ою-өрнек, оның түрлері және жасалу тәсілдері туралы мағлұмат беру.
  • Оюдың мағынасын түсіндіріп, жаңа үлгілерді шығармашылық жұмыста қолдану.
  • Оюды ойып жасауға үйрету.

2) Дамытушылық

  • Қағазды қию, бүктеу, жапсыру тәсілдерін меңгерту.
  • Шығармашылық ізденісті дамыту.
  • Икемділігін арттырып, сабаққа қызығушылығын күшейту.

3) Тәрбиелік

  • Ою-өрнек ойдыру арқылы сұлулыққа, әсемдікке тәрбиелеу.
  • Эстетикалық талғамын арттыру.
  • Қолөнерге және еңбекке баулу.

Сабақ форматы

Әдісі

Сұрақ-жауап, түсіндіру.

Көрнекілігі

  • Ою-өрнек түрлері бойынша буклет
  • Ою-өрнектің қолданылуы (суретті плакат)
  • «Қолөнер» сөзжұмбағы
  • Тест сұрақтары

Пәнаралық байланыс

Еңбек.

Сабақтың барысы

  1. 1) Ұйымдастыру кезеңі

    • Оқушыларды сабаққа дайындау.
    • Жұмыс орнын ұйымдастыру.
    • Құрал-жабдықтарды түгендеу.

  2. 2) Жаңа сабақ

    Сабақ тақырыбы хабарланып, ою-өрнек туралы түсіндірме жүргізіледі. Қазақтың ұлттық ою-өрнегі — қазақ жерін мекендеген көшпелі тайпалардың өнері ықпалымен ғасырлар бойы қалыптасып, белгілі бір жүйеге түскен көркемдік мұра.

Ою-өрнектердің негізгі топтары

Ғылымда ою-өрнектерді шартты түрде 4 топқа бөледі:

  • Жануар тектес

    Зооморфтық бейнелерге негізделген өрнектер.

  • Өсімдік тектес

    Жапырақ, гүл, бұтақ тәрізді элементтер.

  • Геометриялық

    Сызық, бұрыш, торкөз, көпбұрышты құрылымдар.

  • Ғарыштық

    Күн, ай, жұлдыз тәрізді символдық бейнелер.

Қазақ ою-өрнектері үй жиһаздарын, сәндік-тұрмыстық бұйымдарды және киім-кешекті нақыштап безендіру үшін қолданылады. Әсіресе 19 ғасырдан кейін ою-өрнек халық тұрмысында кеңінен дамып, үй жиһаздарын әшекейлеуде айрықша орын алды.

Жануар тектес ою-өрнектер (зооморфтық)

Жануар тектес ою-өрнектер жануарлардың сыртқы пішініне, мүйізіне, тырнағына, мойнына, табанына және өзге де мүшелеріне ұқсас бейнелер арқылы жасалады. Бұл өрнектер халық арасында кең тараған.

Қолданылатын бұйымдар

Жануар тектес өрнектер кебеже, жүкаяқ, әбдіре, асадал сияқты тұрмыстық бұйымдардың әшекейінде жиі кездеседі.

Композициялық ерекшелік

Кебеже бүйірінде өрнек көбіне тігінен бедерленіп, бос кеңістікті толықтырады. Төсектің жан ағашы белгілі бір ырғақпен тұтас өрнектелуі мүмкін. Кейде өсімдік тектес өрнектермен сабақтастырылып, үйлесімді композиция құрайды.

Ұсақ аңдардың табан іздері жүкаяқ, кебеже, асадалдың көрнекті жерлеріне салынып, сондай-ақ жиһаз жиектері мен бұрыштарында да қолданылады. Жануарлық тектес өрнектер ішінде төрт түлік малдың абстракциялық пішіндері ерекше орын алады.

қошқармүйіз төртқұлақ түйетабан ботамойын түлкібас құсқанат

«Мүйіз» өрнек элементі: ең көне мәнер

Мүйіз — қазақ ою-өрнегіндегі ең көне элементтердің бірі. Бұл өрнек мүйізді меңзеуден шыққан. «Мүйіз» оюы кейде ұсақ, кейде ірі болып келеді: ұсақ түрлері нәзік қолөнерде (ағаш, сүйек, мүйіз өңдеу) қолданылса, ірі түрлері сырмақ, текемет, алаша, кілем және сәулет өнерінде әртүрлі мәнерде кездеседі.

Негізгі түрлері

аймүйіз, қосмүйіз, сыңармүйіз, сынықмүйіз, қырықмүйіз, маралмүйіз, еркешмүйіз, қошқармүйіз және т.б.

Қайда қолданылады?

  • Үй жиһаздары мен үй бұйымдары: кілем, сырмақ, текемет, алаша, көрпе, түскиіз, шымши.
  • Тұрмыстық заттар: саба, шанаш, күбі, оқшантай, торсық, сандық және т.б.
  • Қару-жарақ пен жарақтар: қынап, садақ және т.б.
  • Киім-кешек және ат әбзелдері: ертоқым, айыл және т.б.

Бұл элементтің қолданылмайтын орны аз деуге болады.

Қосмүйіз ою-өрнегі

Қосмүйіз — қой, ешкі, сиыр сияқты жануарлардың екі мүйізін бейнелейтін өрнек. Кей өңірлерде ырғақ немесе ілмек аталған элементтер де «қосмүйіз» ұғымымен байланыстырылып айтылады.

Бұл өрнек үй жиһаздарын, тұрмыстық заттарды, киім-кешекті және қару-жарақты безендіруде кең қолданылады. Қазіргі кезде қосмүйіз өрнегі сәукелеге, айыр қалпақтың төбесі мен жиегіне, қамзолдың алдыңғы бөлігіне, етіктің қонышына салынады.

Арқармүйіз ою-өрнегі

Арқармүйіз — қойдың мүйізін бейнелейтін ою түрі. Бұл элемент қошқармүйізге өте ұқсас, алайда одан гөрі көбірек шиыршықтанып, тармақтары молырақ болып келеді.

Арқармүйіз кілем, тұскиіз, сырмақ, кесте, киім-кешек және үй жиһаздарында жиі кездеседі.