Қазақша рефераттар

Жұлдызды аспанның жылжымалы картасы

Сабақтың тақырыбы

Жұлдызды аспанның жылжымалы картасы. Әр түрлі географиялық ендіктердегі аспан сферасының қозғалысы.

Сабақтың түрі

Жаңа білімді қалыптастыру, жалпылау.

Әдіс-тәсілдер

Әңгіме, лекция, дискуссия, кітаппен жұмыс.

Көрнекіліктер

Плакаттар, суреттер.

Сабақтың мақсаты

1) Білімділік

  • Оқушының білімін, іскерлігін және дағды деңгейін бақылау, бағалау.
  • Жұлдызды аспанның жылжымалы картасын қолдануды үйрету.
  • Негізгі ұғымдармен таныстырып, түсінік қалыптастыру.

2) Дамытушылық

  • Оқушылардың білім деңгейін және білім мазмұнының тұрақтылығын бақылау.
  • Материалды меңгерудегі іскерлік пен дағдыны дамыту.

3) Тәрбиелік

  • Адамгершілікке, ұқыптылыққа, алғырлыққа баулу.
  • Отансүйгіштікке, табиғатты аялауға тәрбиелеу.
  • Сыйластық пен әдептілікке үйрету.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  1. 1.Сәлемдесу.
  2. 2.Оқушыларды түгендеу.
  3. 3.Сынып бөлмесінің тазалығын тексеру.
  4. 4. Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру (жұмыс орны, отырысы, сыртқы көрінісі).
  5. 5.Оқушылардың назарын сабаққа аудару.

II. Үй тапсырмасын тексеру және қайталау

  • Теориялық білімдерін тексеру.
  • Практикалық тапсырмаларын тексеру.
  • Есептерін тексеру.

III. Білімді жан-жақты тексеру

Алдыңғы тақырыптар бойынша негізгі ұғымдарды қысқаша пысықтау және сұрақ-жауап арқылы түсінік деңгейін анықтау.

IV. Жаңа материалға дайындық және мақсат қою

Назар: Мәтіндегі мақсат сөйлемі түзетіліп берілді. Бүгінгі сабақтың негізгі мақсаты — жұлдызды аспанның жылжымалы картасын пайдалану және аспан сферасының әр түрлі ендіктердегі қозғалысын түсіну.

Қайталау сұрақтары

  1. 1.Аспан сферасы дегеніміз не?
  2. 2.Аспан сферасының қандай үлкен дөңгелектері, нүктелері және сызықтары бар?
  3. 3.Аспан сферасының негізгі жазықтықтарын атаңдар.
  4. 4.Эклиптика аспан экваторына қатысты қалай орналасқан?
  5. 5.Шоқжұлдыз дегеніміз не?
  6. 6.Аспанда қанша шоқжұлдыз бар?

V. Жаңа материалды меңгерту

Астрономиялық бақылаулар бойынша географиялық ендікті анықтау

Географиялық ендікті анықтаудың қарапайым тәсілдерінің бірі — дүние полюсінің горизонттан биіктігін өлшеу. Дүние полюсінің горизонттан биіктігі hp бақылаушы тұрған орынның географиялық ендігіне ϕ тең болады.

Бұның себебі: сәйкес бұрыштардың қабырғалары өзара перпендикуляр болғандықтан, бұрыштар тең болады. Сондықтан дүние полюсінің горизонттан бұрыштық қашықтығы бақылау орнының географиялық ендігіне тең.

Қорытынды: бір орынның географиялық ендігін анықтау үшін дүние полюсінің горизонттан биіктігін өлшеу жеткілікті.

Шырақтардың әр түрлі ендіктердегі тәуліктік қозғалысы

Бақылау орнының географиялық ендігі өзгерген сайын, аспан сферасының айналу осінің горизонтқа қатысты бағыты да өзгереді. Енді жұлдыздардың Жердің Солтүстік полюсінде, экваторында және орта ендіктерінде қалай көрінетінін қарастырайық.

Жер полюсінде

Дүние полюсі зенитте орналасады. Жұлдыздар горизонтқа параллель шеңберлер бойымен қозғалады. Бұл жерде жұлдыздар туып та, батпайды, ал олардың горизонттан биіктігі өзгермейді.

Орта ендіктерде

Туатын да, бататын да жұлдыздар болады, сондай-ақ горизонттан төмен түспейтін жұлдыздар да кездеседі. Полюс маңындағы кейбір шоқжұлдыздар бұл ендіктерде ешқашан батпайды.

Бақылаушы оңтүстікке қарай жылжыған сайын, оңтүстік шоқжұлдыздар көбірек көрінеді, ал кейбір солтүстік шоқжұлдыздар мүлде көрінбеуі мүмкін.

Экваторда

Барлық жұлдыздар горизонтқа перпендикуляр траекториялармен туады және батады. Әр жұлдыз өз жолының дәл жартысын горизонт үстінде өтеді.

Бір тәулікте бүкіл аспандағы шоқжұлдыздарды көруге болар еді, бірақ күндіз бұған Күн кедергі жасайды. Бұл жағдайда дүние осі горизонт жазықтығында жатады.

Жұлдыздық карталар және аспан координаттары

Жазықтықта шоқжұлдыздарды кескіндейтін жұлдыздық карта жасау үшін жұлдыздардың координаталарын білу қажет. Горизонтқа қатысты координаталар (мысалы, биіктік) көрнекі болғанымен, карта жасауға қолайсыз, себебі олар үздіксіз өзгеріп отырады. Сондықтан жұлдызды аспанмен бірге айналатын координаттар жүйесі — экваторлық жүйе қолданылады.

Экваторлық жүйенің негізгі координаттары

Ауысу (δ)

Шырақтың аспан экваторынан бұрыштық қашықтығы. Солтүстікке қарай оң, оңтүстікке қарай теріс мәнмен алынады және −90° пен +90° аралығында өзгереді. Мағынасы жағынан географиялық ендікке ұқсас.

Тік шарықтау (α)

Географиялық бойлыққа ұқсас координата. Ол дүниенің полюстері мен шырақ арқылы өтетін үлкен дөңгелек пен дүниенің полюстері және көктемгі күн теңелу нүктесі арқылы өтетін үлкен дөңгелек жазықтықтарының арасындағы бұрышпен анықталады.

Неліктен тік шарықтау уақытпен өлшенеді?

Жер 24 сағатта бір айналым жасайды, сондықтан 360° = 24 сағ. Демек, 15° = 1 сағ, 1° = 4 мин, 15′ = 1 мин. Осы себепті атластарда, глобустарда және мектеп астрономиялық материалдарында тік шарықтау көбіне уақыт бірліктерімен беріледі.

Мысал: 90° = 6 сағат, ал 7 сағ 18 мин = 109°30′.

VI. Түсінікті тексеру

§41–42 бойынша дайындық сұрақтарын талдау арқылы оқушылардың оқу материалын қабылдау деңгейі тексеріледі.

VII. Бекіту және дағдыландыру

  • 151-бет: тапсырмалар (1, 2, 3).
  • 32-жаттығу: 1, 2.
  • 155-бет: тапсырма 1.

VIII. Бағалау және үй тапсырмасы

Бағалау

Оқушылардың сабақтағы белсенділігі, жауаптарының дәлдігі және тапсырмаларды орындау сапасы бойынша бағалау жүргізіледі.

Үй тапсырмасы

  • §41–42: дайындық сұрақтары.
  • 32-жаттығу: 3, 4.