Ұзақ мерзімді несиелендіру
Тұрғын үй құрылысына және сатып алуға арналған ұзақ мерзімді несиелер
Тұрғын үй құрылысын жүргізу және тұрғын үй сатып алу мақсатында екінші деңгейлі банктер жеке тұлғаларды олардың ұсынған жылжымайтын мүлігін кепілге алу арқылы ұзақ мерзімге несиелей алады. Несие мерзімі мен сыйақы мөлшерлемесі әр банктің ішкі саясатына және басқарма шешіміне сәйкес белгіленеді.
Бухгалтерлік есепте қолданылатын шоттар
Қолданыста болған шот жоспары бойынша
- 778 — «Азаматтарға берілген ұзақ мерзімді қарыздар»
- 718 — «Мерзімі ұзартылған қарыздар»
Енгізілген (жаңа) шот жоспары бойынша
- 1414 — «Клиенттерге ұсынылған орта мерзімді несиелер»
- 1417 — «Клиенттерге ұсынылған ұзақ мерзімді қарыздар»
- 1424 — «Несиелер бойынша клиенттердің мерзімі ұзартылған берешектері»
- 9941 — «Ұзақ мерзімді қарыздар бойынша міндеттемелер»
- 7339 — «Әр түрлі құндылықтар мен құжаттар»
Аналитикалық есеп: дербес шотты белгілеу логикасы
Несиелік берешекті аналитикалық есепте көрсету үшін дербес шоттар ашылады. Дербес шот нөмірі 7 таңбамен белгіленеді:
- 1 1-таңба — несие мақсаты: 1 болса тұрғын үй сатып алу, 2 болса тұрғын үй құрылысы.
- 2 Келесі 4 таңба — қарыз шотының нөмірі.
- 3 6-таңба — кілттік белгі.
- 4 Соңғы 2 таңба — дербес беттің реттік нөмірі.
Несие беру және өтеу бойынша негізгі жазбалар
Қарыз алу үшін қарыз алушы қарыз-жинақ шотында белгіленген көлемде қаражат жинауы тиіс. Несиелік келісімшарт жасалған кезде берілген несие сомасы 711 (2211) шотына аударылады:
Өткізбелер
Дт 778 (1414, 1417) — Кт 711 (2211)
Кіріс: 9941 (7339)
Мысалы, несие нақты ақшамен берілген кезде «Тұрғын үй құрылыс банкі» қарыз алушыдан инкассация үшін 3% комиссия ұстайды:
Өткізбелер
Дт 711 (2211) — Кт 960 (4608) — 3% комиссия
Кт 031 (1001) — айырмаға
Келісімшартқа сәйкес қарыз алушы ай сайын белгіленген соманы нақты ақшамен өтеуге міндетті:
Өткізбелер
Дт 031 (1001) — Кт 960 (4414, 4417)
Кт 778 (1414, 1417)
Берешек қалдығы валюта бағамының өзгерісіне қарай қайта есептелуі мүмкін.
Егер ай соңында берешек толық өтелмесе, онда келесі айдың 10-күнінен кешіктірмей берешек мерзімі ұзартылған қарыздар шотына ауыстырылады:
Өткізбелер
Дт 718 (1424) — Кт 778 (1414, 1417)
Қарыз толық өтелген кезде (нақты ақша түскенде) шұғыл міндеттеме қолданылып, тиісті шоттар жабылады:
Өткізбелер
Дт 031 (1001) — Кт 718 (1424)
Кт 778 (1414, 1417)
Шығын: 9941 (7339)
Лизинг операцияларының бухгалтерлік есебі
Лизинг компаниясы мен жалға алушы арасында лизинг мерзімі, төлем кестесі, айып санкциялары және келісімді бұзу шарттары көрсетілетін лизингтік мәміле жасалады. Төлемдер ай сайын немесе тоқсан сайын жүргізілуі мүмкін.
Жалдық төлем көлеміне әсер ететін негізгі факторлар
- Негізгі құралдардың құны
- Жарамдылық (пайдалану) мерзімі
- Жал (лизинг) мерзімі
- Жал шарттары
Лизинг объектілерін есепке алу
Лизингтік келісімнің орындалуы үшін банктің балансында негізгі құралдар болуы тиіс. Жаңа шот жоспары бойынша олар 1656 шотында есептеледі: «Жалға беруге арналған негізгі құралдар». Қолданыста болған шот жоспары бойынша бұл құралдар 924 шотында есепке алынған.
924 шотының мазмұны
Дебет — жалға беру үшін филиалдардан және басқа банктерден алынған негізгі құралдардың құны.
Кредит — басқа банктерге берілген немесе жолданған, сондай-ақ тозған негізгі құралдардың құны.
924 — «Жалға беруге арналған машиналар, құрал-жабдықтар, көлік құралдары»
Баланстан тыс есеп
Мүлік жалға алушыға тапсырылғаннан кейін оның құны баланстан тыс 9924 шотта жүргізіледі.
- Кіріс — келісімшарт негізінде жалға берілген материалдық құндылықтар сомасы.
- Шығыс — келісім мерзімі аяқталғаннан кейін қайтарылған құндылықтар құны.
Аналитикалық есепте әрбір лизингтік келісімшарт бойынша жеке дербес шот ашылады. Есеп карточкасында жеткізу күні, өзіндік құны, айлық амортизация мөлшері, құрал-жабдықтың орналасқан жері және өзге де мәліметтер тіркеледі. Жаңа шот жоспары бойынша лизингтік есеп айырысулар баланстан тыс 7110 шотта көрсетіледі.
Несие операцияларын талдау
Қарыз алушының несие қабілеттілігін талдау
Қарыз алушының несие қабілеттілігі өткен кезеңдердегі статистикалық және бухгалтерлік есеп деректері, сондай-ақ несие пайдалану барысындағы қаржылық жағдайына жасалған болжам туралы жиналған мәліметтер негізінде талданады.
Несие алу үшін қарыз алушы банкке негізделген жазбаша өтініш береді. Өтініште қысқаша түрде мыналар көрсетіледі: несиенің мақсаты, сомасы, пайдалану мерзімі, нақты өтеу мерзімі, сондай-ақ несиеленетін іс-шараның экономикалық тиімділігі.
Өтініш үш данада толтырылады: екі дана — тіркеу/өткізу үшін, үшінші дана — несиелік қызметкерде қалады.
Өтінішке қоса берілетін құжаттар
- Жоспарланған шығындар есебі, сатудан күтілетін түсім және айналым активтері қозғалысына қатысты техникалық-экономикалық негіздеме.
- Бухгалтерлік және статистикалық есептер, табыс/шығыс декларациялары және қаржылық жағдайды анықтайтын өзге материалдар.
- Қайтаруды қамтамасыз ету құжаттары: кепілзат, кепілдік, сондай-ақ төлем мерзімі келгенде клиент шотынан қаражатты сөзсіз аударуға құқық беретін міндеттемелер және т.б.
Банктерде несиелер бойынша шешім қабылдайтын уәкілетті орган (әдетте — Несиелік комитет) құрылады. Оның құрамына басқарма өкілдері, несиелік және заң қызметтері, валюталық және коммерциялық бөлімдер, сондай-ақ қаржылық директор кіреді. Құжаттар пакеті несиелік бөлімге өткізіледі, әрі қарай белгіленген мерзімде сараптама жасалады.
Сараптама қорытындысының құрылымы
Сараптама қорытындысы, әдетте, алты бөлімнен тұрады: қарыз алушы туралы ақпарат, жобаның қысқаша сипаттамасы, қаржылық бағалау, қайтарымды қамтамасыз ету, тәуекелдерді талдау және қорытынды (түйін).
Қаржылық-шаруашылық қызметті талдау: екі кезең
1) Алдын ала шолу
- Құрылтайшылық құжаттарды және банктік деректемелерді тексеру.
- Есеп пен құжаттаманы кешенді тексеру.
- Есеп беру формаларының толықтығын, деректемелерді және жауапты тұлғалардың қолын тексеру.
- Баланс валютасын, бақылау арақатынастары мен аралық қорытындылардың дұрыстығын, қосымшалардың сәйкестігін тексеру.
- Дағдарыстық баптарды талдау: кәсіпорынның қаржылық тұрақсыздығын көрсететін белгілерді анықтау.
2) Динамикалық талдау және экономикалық әлеуетті бағалау
Бұл кезеңде кәсіпорынның қаржылық-шаруашылық қызметіне терең аналитикалық зерттеу жүргізіледі: негізгі коэффициенттердің динамикасы есептеледі, міндеттемелер мен капиталдың құрылымы бағаланады, өтімділік және тұрақтылық көрсеткіштері талданады.
Баланс активтері мен пассивтерін салыстыру арқылы алынатын баға әрдайым толық көрініс бермеуі мүмкін, сондықтан өтімділікті бағалауда пассив бөліміне талдау ерекше маңызды.
Өтімділік кластары және негізгі көрсеткіштер
Қарыз алушының айналым активтері өтімділік дәрежесіне қарай екі класқа бөлінеді:
I класс
Тез өткізілетін (жедел тартылатын) активтер
II класс
Өтімді активтер
Несие қабілеттілігін бағалауда негізгі үш көрсеткіш қолданылады:
- Өтімділік коэффициенті — қарызды өтеу үшін ақша қаражатын шаруашылық айналымынан жедел босату қабілеті.
- Жабу коэффициенті — материалдық айналым қаражатымен қамтамасыз етілуін көрсете отырып, жалпы өтімділікке баға береді.
- Меншікті айналым қаражатымен қамтамасыз етілуі — абсолютті көрсеткіш; динамикасының өсуі оң үрдіс болып саналады.
Ескерту: айналым қаражаты (активтер) мен меншікті айналым қаражаты (қаражат көзі, меншікті капиталдың бөлігі) ұғымдарын теңестіруге болмайды.
Жобаны бағалау: мазмұны мен блоктары
2-бөлім: Жобаның қысқаша сипаттамасы
Жобаның мәні мен мақсаты, құны, қаржыландыру көздері, қаражатты пайдалану бағыттары, жеткіліктілігі, лицензиялар мен рұқсаттар. Сонымен бірге өткізу нарығы, маркетинг стратегиясы, экологиялық және әлеуметтік бағалау қарастырылады.
3-бөлім: Қаржылық бағалау
Бірлік өнімнің калькуляциясы, табыс бөлігі (өткізу көлемін ескере отырып түсім), шығыс бөлігі (барлық шығын баптары бойынша есептеулер).
4-бөлім: Қайтарымды қамтамасыз ету
Кепіл мүлкінің орналасқан жері, меншік иесі, несиелеу мерзімінде кімнің иелігінде болатыны, нарықтық және кепілдік құны көрсетіледі.
5-бөлім: Тәуекелдерді талдау
Валюталық, нарықтық, салалық, әкімшілік, бедел тәуекелі, сондай-ақ кепілмен қамтамасыз етудің сенімділігі мен жеткіліктілігі бағаланады.
Валюталық тәуекел бойынша сұрақтар
- Шетел валютасындағы активтер немесе міндеттемелер бар ма?
- Экспорттық түсім алу мүмкіндігі бар ма?
- Шетелдік шикізат көздеріне тәуелділік бар ма?
- Бағам өзгерсе, ықтимал әсері қандай?
Нарықтық тәуекелді талдау
- Нарықтағы позиция: монополия, көшбасшы, ірі ойыншы немесе ізбасар.
- Тұтынушылардың төлем қабілетсіздігі ықтималдығы.
- Шикізатпен жеткіліксіз қамтамасыз етілу тәуекелі.
Кепіл тәуекелі бойынша негізгі өлшемдер: шартсыздық, нарықтық өтімділік, сатылу ықтималдығы, кепілдің ақауы немесе бұзылуы, мүліктің жойылуы/ұрлануы, сондай-ақ құқықтық рәсімдеу тәуекелдері.
6-бөлім: Түйін (қорытынды)
- Жобаның мәні мен өзектілігі, артықшылықтары және күтілетін нәтижелері.
- Кемшіліктері, толық өңделмеген тұстары және тәуекелді азайту шаралары.
- Принципті шешім: келісу, бас тарту немесе қосымша пысықтауға жіберу.
Қажет болған жағдайда банк штаттан тыс сарапшыларды тарта алады. Құжаттарды қарауға қатысқан бөлімшелер өз қорытындыларын жазбаша түрде несиелік бөлімге ұсынады.
Несиелердің мониторингі
ҚР Ұлттық Банкінің 1999 жылғы 16 тамыздағы №276 қаулысымен бекітілген ережелерге сәйкес несие толық өтелгенге дейін банк әрбір қарыз алушы бойынша несиелік іс жүргізеді. Несиелік шарттың әрекет ету мерзімі ішінде банк қарыз алушымен тұрақты байланыста болып, оның қаржылық жағдайын бақылайды, несиенің мақсатты пайдаланылуын және кепіл мүлкінің сақталуын тексереді.
Несиелік мониторингтің мәні
Несиелік мониторинг — несие берілген сәттен бастап оның өтелуін, негізгі қарыздың толық қайтарылуын, сыйақының есептелуі мен төленуін, сондай-ақ несиенің сапасы төмендеген жағдайда ықпал ету шараларын уақытында қолдануды қамтамасыз ететін жүйелі бақылау.
Мониторингтің негізгі міндеттері
- Заңнамадағы, нарық конъюнктурасындағы және макроэкономикалық ортадағы өзгерістерді ескере отырып қарыз алушы әрекетін бағалау.
- Қарыз алушының басшылығымен және мамандарымен жүйелі түрде жұмыс жүргізу.
- Қаржылық-шаруашылық қызметті талдау, кепілді және оның сақталуын тексеру, мақсатты пайдалану бақылауы.
- Маңызды қаржылық ақпаратты жинау: сатудан түскен түсім, касса қалдығы, қойма қорлары, шоттар айналымы, дебиторлық/кредиторлық берешек және т.б.
- Қателіктер мен проблемаларды анықтау және шешу жолдарын ұсыну.
Мониторинг түрлері
Үстіртін мониторинг
Қарыз алушының несиелік жағдайына қауіп байқалмаған кезде жүргізіледі. Әдетте барлық қарыз алушылар үшін ай сайын орындалуы тиіс. Мақсаты — төлемеушіліктің алдын алу және алғашқы белгілерді ерте анықтау.
Терең мониторинг
Несиенің сомасы мен мерзіміне байланысты немесе қайта талдау нәтижесінде күрделі жағдай анықталғанда, сондай-ақ қауіпті белгілер пайда болған кез келген жағдайда жүргізіледі. Мақсаты — ықтимал шығынды азайту және жедел ықпал ету (шарттарды қайта қарау, кепілді іске асыру және т.б.).
Кепіл мүлкін міндетті тексеру
Ай сайынғы және терең мониторингтің негізгі бағыттарының бірі — кепіл мүлкінің нақты бар болуын, техникалық жай-күйін, сақталу шарттарын, орналасқан жерін және нарықтық құнын ескере отырып, нарық конъюнктурасын тексеру.
Мониторингтен кейін несиелік іске тіркелетін құжаттар
- Қарыз алушының төлем қабілеттілігін тексеруге қатысты банк пен клиент арасындағы хат-хабарлар.
- Кепіл мүлкін түгендеу актілері.
- Кепілгердің немесе кепілдік берушінің қаржылық жағдайын растайтын рәсімделген құжаттар.
- Төлемдердің уақытылы және толық қайтарылуын растайтын құжаттар.
- Міндеттемелер орындалмаған жағдайда банктің қолданған шараларын растайтын құжаттар.
Егер жүргізілген талдау қаржылық көрсеткіштерде қателіктерді немесе жағымсыз ауытқуларды анықтаса, банк қарыз алушының басшылығымен бірге оларды түзету және қайталамау үшін жедел түрде оңтайлы іс-қимыл жоспарын әзірлеуі тиіс.
Несиенің мақсатсыз пайдаланылғаны дәлелденсе, банк несие келісімшартын бұзуға және қарызды (сыйақымен қоса) мерзімінен бұрын өндіріп алу шараларын қолдануға құқылы. Төлем мерзімі ұзарту туралы шешім 30 күнге дейін уәкілетті тұлғамен, ал одан ұзақ мерзімге — Несиелік комитетпен қабылданады. Егер мерзімін ұзарту туралы шарт жасалмаса, банк келісімшартта көзделген айыппұл санкцияларын қолдана алады.