Қазақша рефераттар

Біржасушалы жәндіктер немесе қарапайымдар

6-сынып биология • Сабақ 30

IV тарау. Біржасушалы жәндіктер (қарапайымдар)

§32. Біржасушалы жәндіктердің тіршілігі

Сабақтың мақсаты

  • Қарапайымдардың тіршілік ету ортасы мен өзіндік ерекшеліктеріне жалпы сипаттама беру.
  • Кейбір өкілдеріне тоқталып, ұқсастықтары мен айырмашылықтарын нақтылау.
  • Оқушы тұлғасына жағымды өзгерістерге ықпал ету және пәнге қызығушылықты арттыру.

Сабақтың түрі

Түсіндірмелі

Сабақтың әдісі

Құрастырылған (сұрақ-жауап, талдау, салыстыру)

Сабақ кезеңдері

  1. I Ұйымдастыру кезеңі
  2. II Үй тапсырмасын тексеру
  3. III Жаңа материалды түсіндіру

II. Үй тапсырмасын тексеру

Тақырыпты қайталау және жаңа бөлімге өту үшін төмендегі сұрақтарға жауап беріңдер:

Салыстыру және түсіндіру

  • Жануарлардың өсімдіктерден қандай айырмашылығы бар?
  • Екіжақты симметриялы жануарлардың сәулелі симметриялы жануарлардан қандай артықшылығы бар?
  • Жануарлардың тіршілік ортасы мен мекен ортасының айырмашылығын мысалмен түсіндіріңдер (қажет болса, суреттерді пайдаланыңдар).

Қолдану және талдау

  • Мекен ортасына бейімделудің жануар тіршілігіндегі маңызы қандай? Мысал келтіріңдер.
  • Бақаның аяқтары екі жұп: артқы аяқтары ұзын, саусақтарының арасында жарғақ бар. Осы бейімділіктеріне қарап, бақаның мекен ортасы туралы әңгімелеңдер.

III. Жаңа материалды түсіндіру

Бұл сабақта қарапайымдардың жалпы сипаттамасын, мекен ету ортасын және құрылысындағы негізгі ерекшеліктерді қарастырамыз.

1) Біржасушалы жәндіктерге тән жалпы сипаттама

Жануарлар дүниесі біржасушалы және көпжасушалы болып екі тармаққа жіктеледі. Біржасушалы жәндіктер — денесі бір ғана жасушадан тұратын, көпшілігі тек микроскоп арқылы көрінетін ағзалар.

Негізгі ой

Құрылысы қарапайым көрінгенімен, бір жасушаның ішінде ас қорыту, тыныс алу, зат алмасу, қозғалу, көбею және сыртқы әсерге жауап беру сияқты тіршілік белгілері үздіксіз жүреді.

Қарапайымдардың көптеген түрлері жаңбырдан кейін пайда болатын іркінді су мен шалшықтан бастап, көл, теңіз, мұхит сияқты су қоймаларында кездеседі. Топырақта тіршілік ететін түрлері де бар. Сонымен қатар жануарлар мен адамның ішкі мүшелерінде (қанда, ішекте, бауырда және т.б.) паразиттік түрде өмір сүретіндері кездеседі.

Ғылымдағы ашылуы

Жай көзге көрінбейтін қарапайым жәндіктердің бар екені XVII ғасырға дейін ғылымға белгісіз болды. 1665 жылы өз микроскобын жасаған голландиялық ғалым Антони ван Левенгук (1632–1723) зерттеулерінен кейін қарапайымдардың түрлері біртіндеп ашыла бастады.

Қазіргі кезде қарапайымдардың шамамен 70 мыңға жуық түрі белгілі.

2) Мекен ортасы және құрылысы: жасыл эвглена мысалы

Өсімдік пен жануарлардың туыстығын дәлелдеуге мысал бола алатын ағза — жасыл эвглена. Оны ботаниктер біржасушалы өсімдіктерге, ал зоологтар біржасушалы жәндіктерге жатқызады.

Пішіні мен сыртқы қабаты

Эвглена жасушасының цитоплазмасының сыртқы шеткі аймағы тығыздау болып, өте жұқа жарғақша қабат түзеді. Бұл қабат жасушаның ішкі сұйықтау бөлігін қоршап, жан-жаққа жайылып кетуіне жол бермейді. Соның нәтижесінде жәндіктің пішіні тұрақты болады.

Ядро, жұтқыншақ және талшық

Денесінің артқы жағы сүйірлеу келеді, сол бөлікте ядро орналасады. Алдыңғы доғал бөлігіндегі ойыс — жұтқыншақ. Осы жерден цитоплазманың жіңішке өсіндісі — талшық шығып, қозғалуына көмектеседі.

Неге «жасыл» эвглена?

Эвглена цитоплазмасында хлоропластар болады. Хлоропластарда жасыл пигмент — хлорофилл бар. Сондықтан жарықта эвгленаның түсі жасыл болып көрінеді, атауы да осыған байланысты.

Қорытынды ой

Біржасушалы ағзалар микроскопиялық болғанымен, табиғатта кең таралған және тіршілік үдерістері толыққанды жүретін күрделі жүйе ретінде қарастырылады. Жасыл эвглена — біржасушалы ағзалардың құрылысы мен тіршілігін түсіндіретін маңызды үлгі.

Ескерту: «Толық нұсқасын жүктеу» деген жол бастапқы мәтінде берілгенімен, бұл бетте жүктеу сілтемесі ұсынылмады.