Қазақша рефераттар

Мүсіндеудің негізгі объектісі кім

Сабақ туралы қысқаша мәлімет

Тақырып

Сәндік-қолданбалы өнер

Мақсат

  • Оқушыларды сәндік-қолданбалы өнер туындыларымен таныстыру.
  • Ұлттық өнердің ерекшелігін сезіну қабілетін қалыптастыруға ықпал ету.

Көрнекілік

Слайдтар, қолөнер бұйымдарының фотосуреттері, жұмыс дәптері, сөзжұмбақтар, қолөнер бұйымдары.

Сабақ түрі мен әдістері

  • Түрі: аралас сабақ, білік-дағды қалыптастыру сабағы.
  • Әдісі: түсіндіру, сұрақ-жауап, өз бетімен жұмыс.

Сабақ барысы

Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушыларды түгендеу.
  • Өткен тақырыпты қайталау.
  • Жаңа тақырыпты түсіндіру.
  • Қорытындылау.
  • Үй тапсырмасын беру.

Қайталау сұрақтары

«Үйге не берілді? Қандай тақырып өттіңіздер?»

Өткен тақырып: мүсін өнері.

Өткен тақырып: мүсін өнері

Негізгі ұғым

Мүсіндеу — көркемөнердің бір түрі. Оның графика мен кескіндемеден айырмашылығы — форманың толық көлемін айқын көрсетуінде.

Бөлінуі

  • Жұмыр мүсін — барлық жағынан қарауға болады.
  • Рельеф — жазық бетте орындалады.

Сұрақ-жауап

1) Мүсіншілер мүсінді неден жасайды?
Мәрмәр, гранит, ағаш, сазбалшық, ермексаз және басқа материалдардан.
2) Мүсіндеудің негізгі объектісі кім?
Негізгі объект — адам.
3) Бюст, мүсін, топтық мүсін дегеніміз не?
  • Бюст — адамның кеудеден жоғары бейнесі.
  • Мүсін — тұлғаның тұтас бейнесі.
  • Топтық мүсін — бірнеше адамның бейнесі.

Монументтік мүсіндеу

Ұлы тұлғаларға немесе тарихи оқиғаларға арнап орнатылады.

Шағын пішінді мүсіндеу

Тұрмыста кең тараған; фарфор, ағаш, сүйек, пластмасса сияқты материалдардан жасалады.

Қазақстандағы ежелгі мүсін

Тас дәуірінде пайда болған. Балбал тастар Орталық Қазақстан мен Жетісуда жиі кездеседі. Маңғыстау мен Үстірттен табылған мүсіндердің көбі әктастан ойылған.

Жаңа тақырып: сәндік-қолданбалы өнер және киіз үй

Киіз үйдің орны

Сәндік-қолданбалы өнерде киіз үйдің орны ерекше. Киіз үйді қазақтың шағын мұражайы деуге болады. Ол «ақ үй», «ақ орда», «ақ боз үй» деп те аталады.

Киіз үйдің ағаш сүйегі алдын ала — кейде алты ай, кейде бір жыл бұрын дайындалады.

Құрылымы: сүйегі және жабуы

Киіз үйдің жабуы

  • Туырлық — керегенің іргесінен уықтың орта шеніне дейін жабады.
  • Үзік — кереге басынан шаңырақ шеңберіне дейінгі аралықты жабады.
  • Түндік — шаңырақты жабады.
  • Киіз есік — сықырлауықты жабады; сыртқы киіздің арасы ши, астары жарғақ теріден жасалады.

Кеңеюі

Киіз үйдің кеңдігі кереге санының артуына байланысты.

Бекітпе баулар мен құр

Бас арқан, белбеу және жалпақ құр уықтардың қозғалмауын қамтамасыз етеді және туырлықтың кереге басына үйкелуін азайтады.

Практикалық бөлім

Тақырыпты нақты түсіну үшін сыныпта киіз үйді «тұрғызу» үлгісі жасалып, бірнеше тапсырма орындалады.

Топтық жұмыс

Оқушылар тапсырмаларды орындап, ұлттық қолөнерге қатысты ұғымдарды жүйелейді.

Тапсырмалар

1-тапсырма: ұлттық қолөнер бұйымдарын атау

Мысалдар: білезік, мосы, самаурын, кебеже, тостаған, таға, ұршық, тегене, торсық, тон, көсеу, ер-тоқым және т.б.

2-тапсырма: бұйымдарды материалы бойынша жіктеу

  • Теріден жасалған бұйымдар.
  • Ағаштан жасалған бұйымдар.
  • Темірден жасалған бұйымдар.

3-тапсырма: ұлттық төсеніш түрлерін атау (сөзжұмбақ)

Жастық Құстөсек Сырмақ Текемет Ши Кілем Киіз

Ағаш өнері шеберлері: 4 бағыт

Үйші

Киіз үйге қатысты ағаш құрылымдарды жасауға маманданған шебер.

Балташы

Киіз үй құралдарын дайындап, үй сүйегін жасайтын шебер.

Тоқушы

Ши тоқумен айналысатын шебер.

Оймашы

Сықырлауыққа ою ойып, өрнек салатын шебер.

Практикалық жұмыс: ожаудың суретін салу

Жұмыс кезеңдері

  1. Ожауды көмекші сызықтар арқылы бейнелеу.
  2. Түстерді қолданып, бояумен орындау.
  3. Белгіленген уақытта жұмысты аяқтау.
  4. Суреттерді тақтаға іліп, сыныппен бірге талқылау.

Материал туралы

Ожау көбіне қайың мен қарағайдан жасалады. Практикалық тапсырма арқылы сәндік-қолданбалы өнердің мәні мен әсемдік қағидаларына назар аударылады.

Сәндік-қолданбалы өнер: анықтама және ерекшелік

Сәндік-қолданбалы өнер — практикалық қызметімен қатар эстетикалық мәні жоғары, өндірістік немесе қолөнер жолымен жасалған көркем туынды. Мұндай бұйымдар көбіне ұлттық нақышымен ерекшеленеді, сол арқылы халықтың болмысын, талғамын, дүниетанымын танытады.

Ою-өрнек туралы

Ою-өрнек — қайталанатын ырғақты элементтерден тұратын нақыш. Қазақтың сәндік-қолданбалы өнерінде оның үлесі ерекше.

Шығу тегіне қарай

  • Қазақ халқына тән, ертеден келе жатқан ұлттық оюлар.
  • Басқа халықтардан ауысқан, интернационалдық жаңа ою-өрнектер.

Қазақ ою-өрнегі уақыт өте дамып, өзгеріп, жетілді. Бүгінде 200-ден астам түрі мен атауы бар.

Мағынасына қарай жіктелуі

  • Космогониялық

    Ай, Күн, жұлдыздарды бейнелейтін өрнектер.

  • Зооморфты

    Аң-құс, мал атаулары және дене мүшелеріне қатысты өрнектер.

  • Өсімдік бейнелі

    Қызғалдақ, райхан, «жетігүл» және т.б.

  • Геометриялық

    Шаршы, ромб, төртбұрыш, үшбұрыш және т.б.

  • Қару-жарақ және тұрмыстық заттарға байланысты

    Балта, түйме, ожау, тарақ, балдақ, қос тұмарша және т.б.

Түс пен бояу: мәні және көздері

Түстердің символикасы

Ою-өрнекте түстердің дұрыс үйлесуі мен кезектесуі өте маңызды. Түстердің халықтық танымдағы мағынасы терең.

Көк
Аспанның символы.
Қызыл
Оттың, күннің символы.
Сары
Ақыл-парасаттың символы.
Қара
Жердің символы.
Жасыл
Жастықтың, көктемнің символы.

Халық шеберлері өсімдік жапырақтары, қабықтары және тамырларынан алынған табиғи бояуларды көп қолданған.

Қолөнердегі бояудың 3 түрі

  1. Табиғи бояулар — топырақтан, жосадан, минералдардан, өсімдік жемістерінен, малдың қанымен бауырынан алынатын түрлер.
  2. Химиялық жолмен өндірілетін бояулар — алуан түсті ұнтақ және басқа заманауи бояулар.
  3. Қолдан жасалатын бояулар — шеберлер түрлі қоспалар қосып дайындайтын бояулар.

Әшекейлік және композиция ережелері

Әшекейлік бұйымдар

Ою-өрнекпен әшекейлеу — бейнелеу өнерінің бір тармағы. Зергерлер бұйымның сәнді, үйлесімді болуына айрықша мән береді.

Тұйық композициялық өрнектер — шеңбер, үшбұрыш, ромб сияқты тұйық пішіндердің ішінде орналасатын өрнектер.

Ою-өрнектер рельефтік және жазықтыққа салынған түрлерге бөлінеді.

Әшекейлеудің негізгі ережелері

  1. Өрнек бұйымның көлемі мен пішініне міндетті түрде сай болуы керек.
  2. Композиция бұйымның түстік фонымен үйлесуі тиіс.
  3. Өрнек элементтері өзара тепе-теңдік сақтауы қажет.
  4. Түстер арқылы композицияның ортасы, шеті және фоны айқындалады.
  5. Тұйық композициялар шеңбер, үшбұрыш немесе ромб ішінде орналасқаны дұрыс.

Сабақты қорытындылау

Қорытынды сұрақтар

  1. Ұлттық ою-өрнектер неше топқа бөлінеді?
  2. Киіз үйдің құрылымы (сүйегі мен жабуы) қалай жіктеледі?
  3. Бояуларды қандай әдістермен аламыз?
  4. Ісмер деген кім?
  5. Зергер деген кім?
  6. Шебер деген кім?
  7. Ұста деген кім?

Бағалау және үй тапсырмасы

Бағалау

Оқушылардың салған суреттері тексеріліп, бағаланады.

Үйге тапсырма

  • Ұлттық бұйымдардың суретін салу.
  • «Сәндік-қолданбалы өнер» тақырыбына эссе жазу.