Қосарлы азаматтық
І. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу.
- Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру.
- Назарын сабаққа аудару, сабақ мақсатын қысқаша таныстыру.
ІІ. Үй жұмысын қарастыру
- 1) Қандай халықаралық құқық қорғау ұйымдарын білесің?
- 2) Қазақстанда адам құқықтарының қорғалуын қамтамасыз ететін қандай органдар бар?
ІІІ. Жаңа тақырып: азаматтық ұғымы
Азаматтық — белгілі бір мемлекеттің заңдарымен бекітілген құқықтарды пайдаланып, міндеттерді орындайтын, ал оның құқықтары мемлекет тарапынан қорғалатын адамның сол мемлекетке тиесілігін білдіретін құқықтық байланыс.
Азаматтықты алу және тоқтату
Азаматтықты алу және одан айыру (тоқтату) тәртібі мемлекеттің заңдарымен реттеледі. Әр елде азаматтық туу арқылы немесе белгілі рәсімдер арқылы берілуі мүмкін.
Туу арқылы азаматтық
Көп жағдайда тумысынан азаматтық алу екі негізгі қағидаға сүйеніп шешіледі: қан құқығы және топырақ құқығы.
Екі қағида: “қан құқығы” және “топырақ құқығы”
І. Ұлттық қағида (қан құқығы)
Бала басқа елде дүниеге келсе де, оның азаматтығы ата-анасының азаматтығына байланысты анықталады.
ІІ. Аумақтық қағида (топырақ құқығы)
Бала азаматтығы ата-анасының азаматтығына емес, туған жеріне (туған елінің аумағына) байланысты белгіленеді.
Қосарлы азаматтық туралы түсінік
Қазақстан Республикасының Конституциясы өз азаматының басқа мемлекеттің азаматтығында болуын танымайды. Дегенмен, кейбір жағдайларда басқа мемлекеттің заңдарына байланысты Қазақстан азаматы қатарынан екінші азаматтық алып қоюы мүмкін. Мұндай құқықтық жағдай қосарлы азаматтық деп аталады.
Неліктен бұл мәселе күрделі?
- Екі мемлекеттің азаматы болу саяси-құқықтық міндеттер мен адалдық мәселесін күрделендіреді.
- Сайлауға қатысу немесе сайлану кезінде мүдделер қақтығысы туындауы мүмкін.
- Көпшілік жағдайда екінші азаматтық “бәріне бірдей” берілмейді, оны алуға маңызды негіз қажет.
Қазақстан Республикасы Конституциясы: 10-бап (негізгі нормалар)
1) Азаматтықтың бірыңғайлығы және теңдігі
Қазақстан Республикасының азаматтығы заңға сәйкес алынады және тоқтатылады; алыну негізіне қарамастан, ол бірыңғай және тең болып танылады.
2) Азаматтықтан айыруға және елден аластауға тыйым
Республика азаматын ешбір жағдайда азаматтығынан айыруға, азаматтығын өзгерту құқығынан айыруға, сондай-ақ Қазақстаннан тыс жерлерге аластауға болмайды.
3) Екінші азаматтықтың танылмауы
Республика азаматының басқа мемлекеттің азаматтығында болуы танылмайды.
«Азаматтық туралы» заң: негізгі ережелер
Заңның күшіне енуі және жалпы қағидалар
- Қазақстан Республикасының «Азаматтық туралы» заңы 1992 жылғы 1 наурыздан бастап күшіне енді.
- Республика аумағында тұратын адам Қазақстан Республикасының азаматы болып танылады.
- Қазақстаннан тыс жерде тұратын азаматтығы жоқ адамдар өтініші бойынша Қазақстан Республикасының азаматтығын қабылдай алады.
Азаматтық алу шарттары
- Азаматтық алу үшін Қазақстанда кемінде 5 жыл тұрақты тұруы тиіс.
- Қазақстан азаматтығына қабылдау туралы өтінішті Президент қарайды.
Азаматтықты куәландыратын құжаттар
- Азаматтықты куәландыратын негізгі құжаттар: жеке куәлік және төлқұжат.
- 16 жасқа дейін азаматтық ата-анасының біреуінің төлқұжатымен және баланың туу туралы куәлігімен расталады.
Қай жағдайда өтініш қабылданбайды?
Қазақстан Республикасының азаматтығын алу туралы өтініш төмендегі жағдайларда қабылданбайды:
- Халықаралық құқықта көзделген адамзатқа қарсы қылмыс жасағандар.
- Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне саналы түрде қарсы шыққандар.
- Қазақстан аумағының біртұтастығын бұзуға шақырғандар.
- Халық денсаулығына немесе мемлекеттің қауіпсіздігіне қатысты заңдарды бұзғандар.
- Мемлекетаралық, ұлтаралық және діни өшпенділікті қоздырғандар.
- Терроризм үшін сотталғандар.
- Сот аса қауіпті деп таныған ауыр қылмыстар жасағандар.
- Басқа мемлекеттің азаматтығында тұрған адамдар.
11-бап: азаматты бермеу және қорғау
- Халықаралық шарттарда өзгеше белгіленбесе, Қазақстан азаматын шет мемлекетке беруге болмайды.
- Республика өз азаматтарын шетелде де қорғауға және қамқорлық жасауға кепілдік береді.
12-бап: адам құқықтары
- Конституцияға сәйкес адам құқықтары мен бостандықтары танылады және кепілдік беріледі.
- Құқықтар мен бостандықтар адамға тумысынан берілген, олар абсолютті деп танылады және ешкім одан айыра алмайды.
19–21-баптар: азаматтықты тоқтату және азаматтықтан шығу/айырылу
19-бап: тоқтату негіздері
- 1) Қазақстан азаматтығынан шығу.
- 2) Қазақстан азаматтығынан айырылу салдарынан тоқтатылу.
20-бап: азаматтықтан шығу
Азаматтықтан шығу өтініш бойынша рұқсат етіледі. Алайда өтініш беруші Қазақстан алдындағы мүліктік міндеттемелерін орындамаса немесе ұйымдардың елеулі мүдделерімен байланысты болса, бас тартылуы мүмкін.
Шектеулер
- Қылмыстық жауаптылыққа тартылса немесе үкім бойынша жазасын өтеп жүрсе.
- Мемлекет қауіпсіздігі мүдделеріне қайшы келсе.
21-бап: азаматтықтан айырылуға әкеп соғуы мүмкін жағдайлар
- Басқа мемлекетте әскери қызметке, қауіпсіздік қызметіне, полицияға, юстиция немесе басқару органдарына орналасу салдарынан.
- Азаматтықтың көрінеу жалған мәліметтер немесе жалған құжаттар тапсыру арқылы алынуы.
- Қазақстаннан тыс жерде тұрақты тұратын адамның дәлелсіз себептермен 3 жыл бойы консулдық есепке тұрмауы.
22–28-баптар: балалардың азаматтығы
22-бап
Ата-анасының азаматтығы өзгеріп, соның салдарынан екеуі де Қазақстан азаматтығынан шықса, 14 жасқа толмаған баланың азаматтығы да тиісінше өзгереді.
23-бап
Ата-анасының біреуі Қазақстан азаматтығын алып, екіншісі шетел азаматы немесе азаматтығы жоқ тұлға болып қалса, Қазақстан аумағында тұратын 14 жасқа дейінгі бала ата-анасының жазбаша өтініші бойынша Қазақстан азаматтығын алуы мүмкін.
24-бап
Ата-анасының біреуі Қазақстан азаматтығынан шығып, екіншісі Қазақстан азаматы болып қала берсе, 14 жасқа толмаған баланың азаматтығы сақталады.
25-бап
Қазақстан азаматы асырап алған 14 жасқа дейінгі бала (шетел азаматы немесе азаматтығы жоқ тұлға) асырап алушылардың жазбаша келісімімен Қазақстан азаматы болады.
26-бап
Қазақстан аумағында тұратын 14 жасқа дейінгі баланың ата-анасы (екеуі де немесе жалғыз ата-анасы) Қазақстан азаматтығынан шығып, ата-ана құқығынан айырылса, бала қамқоршысының өтініші бойынша Қазақстан азаматтығын сақтап қалады.
27-бап
Шетелдіктер асырап алған Қазақстан азаматы болып табылатын бала кәмелетке толғанға дейін Қазақстан азаматтығын сақтайды.
28-бап
14 пен 18 жас аралығындағы баланың азаматтығы ата-анасының азаматтығы өзгергенде немесе асырап алу жағдайында баланың келісімімен ғана өзгертіледі (заңда көзделген тәртіп бойынша).
30-бап: Ішкі істер органдарының өкілеттігі
- Қазақстанда тұрақты тұратын адамдардан азаматтық мәселелері бойынша өтініштерді қабылдайды.
- Өтініштерді қажетті құжаттарымен бірге Қазақстан Республикасы Президентінің қарауына жібереді.
- Шарттарда көзделген тәртіппен азаматтықты алған/тоқтатқан тұлғаларды тіркейді және азаматтықтан айырылу фактілерін есепке алады.
Сыртқы істер министрлігі және шетелдегі мекемелер
- Қазақстаннан тыс жерде тұрақты тұратын адамдардан азаматтық мәселелері бойынша өтініштерді қабылдайды.
- Өтініштерді қажетті құжаттарымен бірге Президенттің қарауына жібереді.
- Қазақстан азаматтарын шетелде тіркейді және азаматтықтан айырылуды тіркейді.
IV. Сабақты бекіту (талқылау сұрақтары)
- 1) Азаматтық алу үдерісіндегі “қан құқығы” мен “топырақ құқығы” қағидаларының қайсысын тиімді деп санайсың? Неліктен?
- 2) Қосарлы азаматтық туралы көзқарасыңды дәлелде.
- 3) Қазақстан азаматтығын алу туралы өтініш қандай жағдайларда қабылданбайды?
- 4) Азаматтық қай кезде тоқтатылады?
- 5) Азаматтықтан шығуға қай кезде рұқсат етілмейді?
- 6) 14–18 жас аралығындағы баланың ата-анасы азаматтығын өзгерткен жағдайда баланың азаматтығы қалай өзгереді?
- 7) 14 жасқа дейінгі баланың ата-анасы азаматтығынан шыққан (немесе айырылған) жағдайда баланың азаматтығы қалай шешіледі?
- 8) Ішкі істер органдарының азаматтық мәселелеріндегі өкілеттігін ата.
- 9) Сыртқы істер министрлігінің және Қазақстанның шетелдегі мекемелерінің өкілеттігін ата.
V. Үй тапсырмасы
Оқу
§ 32. «Азаматтық туралы» заңмен танысу.
Жазба жұмысы
Тақырыпқа байланысты 5 түрлі мысал жазып келу.
VI. Бағалау
Оқушылардың жауаптары, талқылауға қатысуы, тапсырмаларды орындауы және тест нәтижелері негізінде бағаланады.
Түсіну
Негізгі ұғымдарды дұрыс қолдануы.
Дәлелдеу
Пікірін нақты мысалмен негіздеуі.
Белсенділік
Сұрақ-жауап пен талқылауға қатысуы.