Өзендері мен көлдері, мұздықтары
Байқоңыр қаласы • М. Әуезов атындағы №6 жалпы білім беретін орта мектеп
География пәні мұғалімі: Жанибекова Светлана Айдыновна
Сабақтың тақырыбы: Алтай
Білімділік
Алтайдың географиялық орны, жер бедері, табиғат жағдайы, пайдалы қазбалары, климат ерекшеліктері, өзен-көлдері, табиғат зоналары, өсімдіктері мен жануарлары және аймақтың экологиялық жағдайы туралы білімді кеңейту.
Дамытушылық
Сұрақтарға жауап беру, әртүрлі тапсырмаларды орындау арқылы білімді жинақтау; танымдық қабілетті дамыту; пәнге қызығушылықты арттыру; өз ойын дәл әрі сауатты жеткізуге үйрету.
Тәрбиелік
Бірлесе жұмыс істеуге, өзгенің пікірін тыңдауға, табиғат сұлулығын аялауға тәрбиелеу.
Сабақ форматы
- Түрі: аралас сабақ
- Әдістері: сұрақ-жауап, баяндау, картамен жұмыс, ойын түрлері, тақтамен жұмыс
Ресурстар және байланыстар
- Көрнекіліктер: Қазақстанның физикалық картасы, медиапроектор, слайдтар
- Пәнаралық байланыс: тарих, биология, әдебиет
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру
- Оқушылардың назарын сабаққа аудару.
- Белсенді қатысуға және бір-бірінің жауабын тыңдауға бағыттау.
II. Үй тапсырмасын сұрау (Орал)
- 1.Географиялық орны
- 2.Жер бедері мен геологиялық құрылысы
- 3.Пайдалы қазбалары
- 4.Климаты мен су қоры
- 5.Табиғат зоналары, өсімдіктері мен жануарлары
III. Қорытындылау
Үй тапсырмасын «Білім минуты» ойыны арқылы жинақтау.
IV. Жаңа сабақты талдау (Алтай)
Тақырып тармақтары
- Географиялық орны
- Жер бедері мен геологиялық құрылымы
- Пайдалы қазбалары
- Климаты, өзендері мен көлдері
- Табиғат зоналары, өсімдіктері мен жануарлар дүниесі
Жұмыс форматы
Материалды түсіндіру барысында карта, слайд және қысқа сұрақтар арқылы негізгі ұғымдарды бекіту ұсынылады.
Назарда ұстау
Алтай – табиғаты күрделі, белдеулік заңдылықтары айқын және пайдалы қазбаларға бай аймақ. Сондықтан тақырыпты картадағы орны, биіктік белдеулері және шаруашылық-экологиялық байланыстар арқылы ашу тиімді.
Алтай: негізгі мазмұн
Географиялық орны
Алтай Зайсан ойпатынан басталып, Байкал көліне дейін созылатын Алтай–Саян атты ірі тау жүйесінің бір бөлігі. Қазақстан аумағына оның тек оңтүстік-батыс шеті ғана кіреді.
- Оңтүстігі: Қара Ертіс өзені мен Зайсан көлі
- Батысы: Қалба жотасы
- Сарыарқадан бөлінуі: Шар өзенінің аңғары арқылы
Биік нүкте туралы дерек
Мұзтау – Алтай тау жүйесінің Ресей аумағындағы ең биік шыңы (4506 м). Ол Қатын жотасының шығыс бөлігіне жақын орналасқан. Шың маңында Үлкен және Кіші Берел, Меңсу сияқты мұздықтар бар; осы мұздықтардан Қатынсу өзені бастау алады.
Жер бедері және геологиялық құрылымы
Жер бедерінің ерекшеліктеріне қарай Қазақстандық Алтай үш ауданға бөлінеді: Кенді Алтай, Оңтүстік Алтай, Қалба жотасы.
Оңтүстік Алтай
Солтүстігінде Бұқтырма өзені, оңтүстігінде Зайсан мен Қара Ертіс аралығында жатыр. Ертіс аңғары оны батыстан Қалба жотасынан бөліп тұрады, шығысында Үкөк тау қыратымен шектеседі.
Бұл өңірде жоталар батысқа және оңтүстік-батысқа қарай таралады; Күршім мен Қарақоба өзендері аралықты бөліп жатады. Марқакөл қазаншұңқыры (1449 м) Асу жотасы мен Сарытау аралығында орналасқан.
- Жоталар: Тарбағатай (2739 м), Сарымсақты (3373 м), Нарын (2386 м)
- Оңтүстік бөлік: Оңтүстік Алтай (3483 м), Сарытау (3300 м), Күршім (2644 м)
Кенді Алтай
Оңтүстік Алтайдың солтүстік-шығыс беткейінде орналасқан. Негізгі жоталары: Үлбі (2300 м), Иванов (2775 м), Үбе (2100 м). Жер бедері көбіне қатты тілімделген биік таулы сипатта.
Беткейлердің көп бөлігін қылқанжапырақты ормандар алып жатыр; төбелері доғалды-дөңесті, кей жерлерінде тегістелген үстірттер кездеседі.
Қалба жотасы
Ертіс өзенінің сол жағында орналасқан. Ең биік нүктесі – Сарышоқы (1558 м). Батысында Шар аңғары арқылы Сарыарқамен шектеседі.
Тау төбелері жұмырлау, беткейлері тілімделген, кей тұстары жазықтау келеді.
Қалыптасу тарихы
Қазақстандық Алтай герцин қатпарлығында түзілген. Мезозой дәуірінің соңында мүжіліп, біршама тегістелген; ал неоген мен антропоген кезеңдерінде қайта көтерілген. Кей бөліктерде блоктардың ығысуынан өркешті таулар қалыптасқан.
Тау шатқалдарының дамуына өзен эрозиясымен қатар, неоген дәуірінде кең тараған мұздық эрозиясы да елеулі ықпал етті. Ежелгі мұздықтар әсері кар және цирк тәрізді жер бедері пішіндерінен байқалады.
Геологиялық тұрғыдан аймақ метаморфталған палеозойлық сазды-кремнийлі тақтатастардан, әктастардан, гранитті және гранитоидты интрузиялардан, сондай-ақ жанартаулық эффузиялық жыныстардан түзілген.
Пайдалы қазбалары және экологиялық мәселе
Алтай – пайдалы қазбаларға аса бай өлке. Әсіресе Кенді Алтай қорғасын, мырыш, қалайы, вольфрам, күміс және сынап қорларымен ерекшеленеді.
- Нарын мен Күршім жоталары: алтын және сирек металдар
- Қалба тауы: қалайы мен вольфрам
Өндірілген шикізатты байыту үшін Өскемен, Риддер және Зырян қалаларында металлургиялық кәсіпорындар салынған. Алайда кен өндіру мен қорыту жұмыстарының толықтай таза технологияларға сүйенбеуі табиғи ортаның ластануына әкеледі.
Басты міндет
Зауыттардан шығатын түтін мен зиянды қалдықтарды азайту, табиғи ортаның тазалығын сақтау – аймақ үшін негізгі экологиялық талап.
Климаты
Қазақстандық Алтайдың климаты қоңыржай континентті. Жазықтармен салыстырғанда тау ішінде жаз салқындау, ал қыста кейде жылырақ болуы мүмкін. Бұған ауа массаларының инверсиялық құбылыстары әсер етеді.
Температураның биіктікке тәуелділігі
- Аласа тау беткейлерінде шілдеде: +19…+22°C
- 1000 м биіктікте: +14…+16°C
- 2500–2700 м биіктікте: +6…+7°C-тан аспайды
Жауын-шашын және қар
- Тау бөктерінде: 300–400 мм
- Тау ішінде: 1000–1500 мм-ге дейін
- Қар қалыңдығы кейде 1–3 м-ге жетеді
Тұйық қазаншұңқырларда жаз өте ыстық, ал қыста температура -40°C-қа дейін төмендеуі мүмкін. Сел тасқындары мен қар көшкіндері жиі байқалады. Өскемен қаласында қыс айларының орташа температурасы шамамен -15°C.
Өзендері, көлдері және мұздықтары
Алтайда өзен де, көл де көп. Су торы негізінен таудағы қар суынан және мұздықтардан қоректенеді. Ең ірі өзен – Ертіс.
Ертіс алабы
Ертістің Зайсан көліне дейінгі бөлігі Қара Ертіс деп аталады. Ол Қалба мен Нарын жоталарының аралығымен ағып, көптеген салаларды қабылдайды: Кендірлік, Күршім, Бұқтырма, Үлбі, Үбі және т.б.
Ертіс бойында Өскемен, Бұқтырма, Шүлбі су электр станциялары салынған. Олар Шығыс Қазақстанды және республика аумағының басқа бөліктерін электр қуатымен қамтамасыз етеді.
Шағын өзендер
Ақ Берел, Тұрғысын, Березовка, Көкпекті, Кіші Үлбі, Қалжыр, Қалғұты, Ұлан, Білезікті, Қызылсу, Алқабек, Аққаба, Қайыңды, Бөкен және басқа өзендер Ертіске, Бұқтырмаға, Нарын мен Күршімге құяды.
Көлдер мен мұздықтар
Ірі көлдер: Зайсан (5510 км²) және Марқакөл (455 км²). Марқакөл тектоникалық қазаншұңқырда орналасқан.
Қазақстандық Алтайда 328 мұздық бар, жалпы ауданы 89,6 км². Мұздықтар негізінен 2600 м-ден жоғары биіктіктерде жатады (Қатын, Холзун, Иванов, Оңтүстік Алтай, Сарымсақты жоталары).
Қорғау шарасы
Табиғи кешендерді сақтау мақсатында 1976 жылы Марқакөл қорығы ұйымдастырылған.
Табиғат зоналары, өсімдіктері мен жануарлар дүниесі
Алтай табиғаты оның географиялық орны мен ылғалдың әркелкі таралуына байланысты айқын белдеулікке бағынады. Оңтүстік-батыстағы аласа беткейлерде ылғал аздау түседі, ал батыс бөлігінде ылғал көбірек байқалады.
Биіктік белдеулері
Дала
1600–1800 м
Шөлейт (Зайсанға қараған)
900–1100 м
Орманды тау
2100–2300 м
Альпілік шалғын және мәңгі қар
2500 м-ден жоғары
Дала мен шөлейт белдеулерінің шекарасы көбіне Бұқтырма өзені бойымен өтеді.
Өсімдіктер
Орманда майқарағай, балқарағай, шырша, самырсын өседі. Альпілік шалғындарда мал жайылады, омарта шаруашылығы дамыған.
Тау етегі мен аласа тауларда құнарлы қара топырақ таралған: далада боз, бетеге; шөлейтте сортаң өсімдіктер басым. Тоғайларда итмұрын, қарақат және әртүрлі жидек түрлері кездеседі.
Жануарлар
Алтай аңға бай: аю, қабан, бұғы, таутеке, қар барысы тіршілік етеді. Терісі бағалы аңдардан бұлғын, қаракүзен, ақкіс жиі ұшырайды. Су тышқаны мен жанаттәріздес ит жерсіндірілген.
Құстардан саңырау құр, шіл, кекілік, тоқылдақ, ұлар кездеседі.
Қорықтар және орман мәселесі
Шығыс Қазақстанның көркем табиғаты мен сирек түрлерін қорғау үшін 1976 жылы Марқакөл қорығы, ал 1992 жылы Батыс Алтай қорығы ұйымдастырылды. Бұл аумақтарда тау алды даласы, балқарағайлы және шыршалы ормандар, табиғи кешендер қорғауға алынған.
Шығыс Қазақстан – ағаш даярлау және ағаш өңдеу саласының маңызды орталығы. Алайда ағашты ысыраппен пайдалану, бақылаусыз кесу және өрттердің жиілеуі орман алқаптарының азаюына әкелуде.
Бекіту және қорытынды
V. Дәптер жұмысы
Термин сөздерді жазу және кескін картаға Алтайдың бөліктері мен биік нүктелерін түсіру.
VI. Пысықтау
«Шыңға шығу» ойыны арқылы негізгі ұғымдарды бекіту.
VII. Қорытынды
Сөзжұмбақ шешу арқылы тақырыпты жинақтау.
VIII. Үй тапсырмасы
- Кескін картаға Алтай тауының пайдалы қазбаларын түсіру.
- Алтай тауы туралы ақпараттық буклет дайындау.
IX. Бағалау
Оқушылардың жауаптары мен тапсырмаларды орындау сапасына қарай бағалау жүргізіледі.