Жатынға түсуі
Биология • 6-сынып
Өсімдіктердің жынысты көбеюі: тозаңдану және ұрықтану
Бұл сабақта гүлді өсімдіктердің жынысты көбеюі, тозаңдану түрлері және ұрықтану кезеңдері қарастырылады. Материал деңгейлік тапсырмалар, сәйкестендіру және кесте толтыру арқылы бекітіледі.
Негізгі ұғымдар
- Жынысты көбею — аталық және аналық жыныс жасушаларының қосылуы.
- Тозаңдану — аталық тозаңының аналық аузына түсуі.
- Ұрықтану — жыныс жасушалары қосылып, ұрықтың түзілуі.
Тозаңдану түрлері
Өздігінен тозаңдану
Тозаң сол гүлдің немесе сол өсімдіктің аналығына түседі.
Айқас тозаңдану
Тозаң бір өсімдіктен басқа өсімдікке ауысады. Тасымалдаушылар: жел, бунақденелер, жануарлар.
Көбеюге қатысатын бөлімдер
Аталық
Тозаң түзеді.
Аналық
Ұрықтануға және тұқым түзуге қатысады.
Гүлді өсімдіктің ұрықтану кезеңдері
-
1-кезең
Тозаңдану
-
2-кезең
Тозаң түтігінің жатынға түсуі
-
3-кезең
Ұрықтану
-
4-кезең
Жеміс пен тұқымның түзілуі
Деңгейлік тапсырмалар
Үшбұрыш
1-деңгей- Гүлшоғыр дегеніміз не? Оның түрлерін атаңыз.
- Күнбағыс гүлшоғыры қалай аталады?
Төртбұрыш
2-деңгей- Жай гүлшоғырларды және олардың орналасуын түсіндіріңіз.
- Гүл мен гүлшоғырдың маңызы қандай?
Шеңбер
3-деңгей- Гүлшоғырының негізгі бөлімдерін атаңыз, құрылысы қандай?
- Күрделі гүлшоғырлар қалай орналасады? Жай гүлшоғырдан айырмашылығы қандай?
Сәйкестендіру тапсырмасы
Гүлшоғыр түрін тиісті өсімдікпен сәйкестендіріңіз.
| Гүлшоғыр | Өсімдік |
|---|---|
| Шоғырбас | Жүгері |
| Сырға | Күнбағыс |
| Собық | Алма |
| Себет | Жолжелкен |
| Жай шатыр | Беде |
| Қалқанша | Пияз |
| Күрделі қалқанша | Терек |
| Жай масақ | Сәбіз |
| Күрделі масақ | Кербезгүл |
| Шашақ | Бидай |
| Күрделі шашақ | Орамжапырақ |
| Күрделі шатыр | Күріш |
Ескерту: бұл бөлімде сәйкестікті оқушылар өздері анықтайды (кестедегі жұптар арнайы дайын жауап ретінде берілмейді).
«Теңізден жеделхат» тапсырмасы
Бос орындарды тиісті терминдермен толықтырыңыз.
1
Гүл шығаратын өркенде белгілі ретпен орналасатын ұсақ гүлдер тобы (жиынтығы) ________________ деп аталады.
2
Бір гүлшоғырда гүлдердің саны ________________ жетеді.
3
Жанама сабақшалары бұтақтанбай, ұшы гүлмен бітсе, ондай гүлшоғыр ________________ деп аталады.
4
Жай гүлшоғырлардың әрі қарай бірнеше рет қайтара бұтақтануынан пайда болатын гүлшоғыр ________________.
Кесте: белгілері бойынша тозаңдану әдісін анықтау
Әр белгіге сәйкес келетін тозаңдану әдісін жазыңыз.
| Белгілері | Тозаңдану әдісі |
|---|---|
| Тозаңы майда, жеңіл, құрғақ. | Жел арқылы |
| Гүлі ашық реңді. | Бунақденелер арқылы |
| Тозаңы өте ірі, жабысқақ. | Бунақденелер арқылы |
| Гүлдің аталық жіпшелері өте ұзын, тербеліп тұрады. | Өздігінен |
| Гүлдері реңсіз, ұсақ. | Жел арқылы |
| Гүлдері хош иісті, өсімдік топтасып өседі. | Бунақденелер және құстар арқылы |
| Гүлдердің шірнеліктері болмайды. | Жел арқылы және өздігінен |
Қысқаша қорытынды
Өсімдіктердің жынысты көбеюі тозаңданудан басталып, ұрықтанумен аяқталады. Нәтижесінде жеміс пен тұқым түзіледі.
Тозаңдану өздігінен және айқас түрде жүреді; айқас тозаңдануда негізгі тасымалдаушылар — жел және жәндіктер.