Құрманғазының күйлерін ата
Сабақтың мақсаты мен міндеттері
Мақсаты
Ұлы күйші Қазанғаптың шығармалары арқылы оқушыларды рухани байыту, өнер арқылы шығармашылық ойлауын дамыту және музыканы саналы қабылдауға үйрету. Мәнерлі дыбысқа назар аударту арқылы музыканың даму ерекшелігін байқату.
Білімділік
«Күй атасы – Қазанғап» туралы толық мағлұмат беру.
Дамытушылық
Ән-күй тыңдату арқылы әуендік сезімталдықты арттыру; есте сақтау, қиялдау, ойлау қабілеттерін дамыту.
Тәрбиелік
Өнерді құрметтеуге, өзін-өзі ұстауға, адамгершілікке тәрбиелеу.
Сабақ барысы: құрылым және әдіс-тәсілдер
I. Ұйымдастыру кезеңі
Оқушыларды түгендеу
Сабаққа қатысуды анықтау, оқу құралдарының дайындығын тексеру.
II. Психологиялық дайындық
Үлкендерге – «сіз»,
Кішілерге – «біз».
Әдеппен бас иіп,
Сәлем бердік біз!
Үй тапсырмасын тексеру
- 1. Аспаптық музыка дегеніміз не?
- 2. Күй дегеніміз не?
- 3. Күй нешеге бөлінеді?
- 4. Қандай күйшілерді білеміз?
- 5. Құрманғазының күйлерін атаңдар.
III. Жаңа сабаққа кіріспе: өнер туралы ой қозғау
Музыка сабағында танысатын жанрлар: ән, күй, би, жыр. Бұлардың барлығы өнерге жатады.
Мақал-мәтелдер
- Өнерлі бала – сүйкімді.
- Өнерліге – өріс кең.
Өнер иелері
Әнші, күйші, биші, жыршы.
Тыңдалым: Құрманғазы және арнау күйлері
Сабақта Құрманғазы Сағырбаевтың «Аман бол, шешем, аман бол» күйі тыңдалады. Ұлы күйшілер жақын адамдарына арнап күй шығарған. Мұндай шығармалар арнау күйлер деп аталады.
Аңыз бойынша, Құрманғазы жолға шығарда домбырасын қолына алып, қоштасу ретінде күй тартады. Күйдің алғашқы бастамасының өзі «Аман бол, шешем, аман бол» деп тұрғандай әсер қалдырған.
Кіріспе көпір: «Шынаяқ» күйі
Оқушыларға «Шынаяқ» күйі тыңдатылып, оның шығу тарихы қысқаша таныстырылады. Бұл тыңдалым бүгінгі негізгі тақырыпқа жол ашады: Күй атасы – Қазанғап.
Күй атасы – Қазанғап: қысқаша өмірбаян және мұра
Аты-жөні
Қазанғап Тілепбергенұлы
Жылдары
1854–1927
Өңірі
Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы
Алғашқы ұстазы
Ұзақ
Күйлері
Қазанғаптың шығармаларының қатарында «Шынаяқ», «Құс қайтару», «Қыз Ақжелең» және басқа да күйлер бар.
Өнер жолының қалыптасуы
Халық күйшісі Қазанғап Тілепбергенұлының шығармашылығы қазақ музыка мәдениеті тарихында ерекше орын алады. Ол қазақтың аспаптық музыкасын дамытуға өзіндік үлес қосқан композитор әрі орындаушы. Қазанғаптың күй мұрасы халық шығармашылығының биік шыңдарының бірі саналады.
Ол кедей отбасында дүниеге келіп, жастайынан еңбекке араласады. Таңнан кешке дейін қой соңында жүретін баланың серігі де, сырласы да домбыра болады. Кең далада көкейіне оралған әуендерді пернеге түсіріп, қиялы мен сезімін күй тілімен жеткізеді.
Есейе келе Қазанғап өнерді өмірлік мұрат етіп, күй құпиясына терең бойлауды мақсат етеді. Ол елге аты мәлім домбырашыларды іздеп жолға шығып, алдымен Доңызтау–Аққалқа маңындағы Төреш күйшіге жолығады. Төреш жас домбырашының дарынын танып, күй үйретіп, орындаушылық қыр-сырын меңгертеді, батасын береді.
Кейін Бесқаладағы Орынбай, Ембідегі Құрманияз, Қарақамыстағы Үсен күйшілермен кездесіп, түрлі мектептердің шеберлік ерекшеліктерін бойына сіңіреді. Осы ізденістер Қазанғаптың өзіне тән ойнау мәнерін қалыптастыруына және айшықты күйлер шығаруына негіз болады.
Шәкірттері және мұраны насихаттау
«Шәкіртсіз ұстаз — тұл» дегендей, Қазанғаптың шәкірттері көп болған. Олардың қатарында Матай Қуантайұлы, Құрманғали Өмірзақов, Кәдіралы Ержанов, Нұрқат Қосуақұлы, Медеубай Бақтыбергенұлы және басқа да домбырашылар бар.
Сол шәкірттердің бірі — Жәлекеш Айпақов. Композитор әрі зерттеуші Ахмет Жұбанов Қазанғап күйлерін зерттеу барысында 1965 жылдары Шалқар өңірінде Жәлекешті кездестіріп, оның шеберлігіне тәнті болады. Кейін оны Алматыға алдыртып, Құрманғазы атындағы ұлт аспаптары оркестріне домбырашы ретінде қабылдатады. Жәлекештің орындауындағы Қазанғаптың 13 күйі Қазақ радиосының алтын қорында ұзақ жылдар бойы беріліп тұрған.
Домбыраның қадірі: жұмбақ, ой түю, ән
Жұмбақ
Ұзын мойын, екі ішек,
Қатар-қатар текпішек.
Басып көрсең бір-бірлеп,
Үн шығады күмбірлеп.
Жауабы: Домбыра
Домбыра туралы түйін
- Домбыра еңбекқорлыққа үйретеді.
- Домбыра шежірені білуді талап етеді.
- Домбыра жан дүниені емдеп, көңілді көтеріп, денсаулықты нығайтады.
- Домбыра имандылыққа бастайды.
- Домбыра әдебиеттің дамуына ықпал етеді.
- Домбыра ізденіске, жарысқа, талпынысқа баулиды.
Ән үйрену: «Домбырасыз сән қайда»
Сабақта үйренілетін ән: «Домбырасыз сән қайда».
Әні
И. Нүсіпбаев
Сөзі
Х. Талғаров
Дауыс жаттығуы
До, ре, ми, фа, соль, ля, си, до.
Сергіту сәті
Қол мен аяқ қимылдарын үйлестіретін ырғақты ән-би жаттығуы.
Тыңдау және орындау
Ән алдымен мұқият тыңдалады, кейін баян аспабының сүйемелдеуімен орындалады. Оқушылар дыбыс мәнеріне назар аударып, әннің мазмұнын талдайды: ән домбыраның қадірі туралы.
Композитор туралы қысқаша мәлімет
И. Нүсіпбаев — балаларға эстетикалық тәрбие беруге елеулі еңбек сіңірген әуесқой композитор. Оның тәрбиесін алған шәкірттердің көпшілігі кейін музыка саласын мамандық етіп, белгілі әнші, дирижер, композитор атанды. Ол 150-ден астам балалар әнін жазған. Олардың тақырыбы: мектеп өмірі, еңбек, достық, туған өлке және саяхат.
Балалар сүйіп орындайтын әндерінің қатарында: «Жомарт өлке», «Саяхат жыры», «Айналайын ақ мамам», «Май жыры», «Достық» және т.б.
Бекіту: тыңдалым, қиял және шығармашылық жұмыс
Сабақта танысқан күйші: Қазанғап Тілепбергенұлы. Оқушыларға Қазанғаптың «Құс қайтару» (кейде «Қиту-қиту, қайт-қайт») күйі тыңдатылып, күй әсерімен сурет салу тапсырылады.
Нұсқау
Күй тыңдағанда көз алдыңа қандай көрініс елестейтінін белгіле: жайлау, тау, қазақ ауылы, кең дала, табиғат тынысы.
Талқылау
Оқушылар өз суреттерін түсіндіріп, күйдің көңіл күйін қандай бояумен жеткізгенін айтады.
Қорытынды, бағалау және үй тапсырмасы
Сұрақ-жауап
- Бүгін сабақта қандай күйшімен таныстық?
- Қазанғаптың қандай күйлерін атай аламыз?
- Қандай әнмен таныстық?
- Әннің авторларын атаңдар.
- Әнді қазіргі заманғы әдіспен (ырғақ, дикция, динамика) орындап көрейік.
Бағалау
Сабаққа белсене қатысқан оқушылардың жұмысы мен жауаптары бағаланады.
Үй тапсырмасы
- Қазанғап туралы толық мағлұмат жазып келу.
- «Домбырасыз сән қайда» әнін жаттап келу.