Дрейк бұғазы
Сабақтың тақырыбы
§36. Дүниежүзілік мұхит және оның бөліктері
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Оқушыларға дүниежүзілік мұхит, материк, арал, түбек, теңіз, шығанақ, бұғаз ұғымдарын түсіндіру.
Дамытушылық
Картадан мұхиттарды, теңіздерді, материктерді көрсете алу және оларды сипаттай білу дағдыларын қалыптастыру.
Тәрбиелік
Қоршаған ортаны қорғауға және табиғатты таза ұстауға тәрбиелеу.
Сабақ түрі
Дәстүрлі сабақ
Сабақ әдістері
Түсіндірмелі баяндау, сұрақ-жауап
Көрнекілігі
Дүниежүзі картасы, глобус, интерактивті тақта, слайдтар
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру бөлімі
- Сәлемдесу.
- Оқушыларды түгендеу.
- Сыныптың дайындығын тексеру (тақта, бор, құрал-жабдық).
II. Үй тапсырмасын тест арқылы сұрау
-
1) Жердің су қабығын қалай атаймыз?
Жауабы: гидросфера.
-
2) Күн сәулесінің әсерінен мұхиттар мен теңіздер бетінен жыл сайын қанша су буланады?
Жауабы: 450 мың км³.
-
3) Гидросферадағы мұхиттар мен теңіздердің тұзды суы қанша пайызды құрайды?
Жауабы: 97%.
-
4) Кіші су айналымы дегеніміз не?
Оқушы анықтамасы тыңдалады.
-
5) Жерге сіңген су жер астымен ағып, мұхитқа қосылады. Мұны қалай атаймыз?
Жауабы: үлкен су айналымы.
-
6) Су айналымы нешеге бөлінеді?
Жауабы: 3-ке.
-
7) Күн жүйесіндегі планеталардың қайсысында ғана су сұйық түрде кездеседі?
Жауабы: Жерде.
-
8) Судың мұхиттан құрлыққа және құрлықтан мұхитқа үздіксіз ауысу процесін қалай атаймыз?
Жауабы: дүниежүзілік су айналымы.
III. Жаңа сабаққа кіріспе сұрақтар
Сұрақ
Неше мұхит бар?
Сұрақ
Қандай құрлықтардың аралығында орналасқан?
Сұрақ
Мұхит суы ішуге жарамды ма?
Дүниежүзілік мұхит: негізгі ұғымдар
Глобусқа назар аударсақ, Жер шарының көпшілік бөлігін су алып жатқанын көреміз. Бұл біртұтас су кеңістігі Дүниежүзілік мұхит деп аталады.
Ауданы
361 млн км²
Жер бетінің шамамен 3/4 бөлігі.
Құрылымы
Жеке мұхиттардан тұрады, бірақ олардың барлығы өзара жалғасып жатыр.
Біртұтастық
Дүниежүзілік мұхиттың кез келген нүктесінен келесі нүктесіне құрлыққа шықпай-ақ жетуге болады.
Материк (континент)
Мұхиттар мен теңіздер қоршап жатқан құрлықты материк немесе континент деп атайды. Дүние жүзінде алты материк бар: Еуразия, Африка, Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка, Аустралия, Антарктида.
Арал
Құрлықтың барлық жағынан су қоршаған шағын бөлігі. Мысалдар: Гренландия, Мадагаскар, Исландия.
Түбек
Құрлықтың су кеңістігіне терең сұғына кіріп тұрған бөлігі. Мысалдар: Апеннин, Лабрадор.
Төрт мұхит: қысқаша сипаттама
Тынық мұхит
180 млн км²Жер шарындағы ең үлкен әрі ең терең мұхит. Көлемі жағынан қалған үш мұхиттың жиынтығына жуық. 1520–1521 жылдары Ф. Магеллан саяхаты кезінде алғаш жүзіп өтіп, дауылға ұшырамағандықтан «Тынық» деген атау берілген.
Ең терең нүкте
Мариан шұңғымасы — 11 022 м.
Солтүстік және Оңтүстік Американың батыс жағалауларынан бастап Еуразияның шығыс бөлігіне, Аустралия мен Антарктидаға дейін созылады.
Атлант мұхиты
92 млн км²Тынық мұхиттан шамамен екі есе кіші. Солтүстік және Оңтүстік Американың шығысынан бастап Еуразия мен Африканың батысына және Антарктидаға дейін созылады. Солтүстік полярлық аймақтан оңтүстік полярлық аймаққа дейін бойлай өтеді.
Маңызы
Батыс және шығыс жарты шардағы елдерді байланыстыратын негізгі кеме жолдары өтеді, кеме қатынасы жақсы дамыған.
Үнді мұхиты
75 млн км²Оңтүстік жарты шардың едәуір бөлігін алып жатыр. Бұл — ең жылы мұхит. Суының тазалығы мен көгілдір реңкімен ерекшеленеді, себебі оңтүстік бөлігіне құятын өзендер аз.
Солтүстік Мұзды мұхит
14 млн км²Мұхиттардың ішіндегі ең шағыны. Солтүстік Америка және Еуразия жағалауларымен шектеледі. Көпшілік бөлігін жыл бойы мұз басып жатады және басқа мұхиттарға қарағанда тайыздау.
Ерекшелік
Материктердің шеті мұхит түбіне өтетін аймақта тереңдік көбіне 200 м-ден аспайды, әсіресе Еуразия жағалауында кең қайраң түзеді.
Мұхит бөліктері
Мұхит бөліктеріне теңіздер, шығанақтар, бұғаздар жатады.
Теңіз
Мұхит суының қасиеті мен жануарлар дүниесі жөнінен оқшауланып тұратын бөлігі. Теңіздер көбіне құрлық жағалауында болады, бірақ ашық мұхитта да кездеседі (Саргасс теңізі, Фиджи теңізі).
Теңіз түрлері
- Ішкі теңіздер — материкке сұғына еніп жатады (мысалы, Қара теңіз, Жерорта теңізі).
- Шеткі теңіздер — материктердің маңында орналасады (мысалы, Баренц, Кар, Лаптевтер, Жапон, Охота, Шығыс Қытай теңіздері).
Шығанақ
Мұхиттың немесе теңіздің құрлыққа сұғына еніп жатқан шағын бөлігі.
Мысалдар
- Атлант мұхиты: Гудзон, Мексика шығанақтары.
- Үнді мұхиты: Парсы шығанағы.
Бұғаз
Екі жағынан материктердің немесе аралдардың жағалары қысып шектеп тұрған енсіз су айдыны. Мұхит бөліктері бір-бірімен көбіне бұғаздар арқылы жалғасады.
Ерекше көрсеткіштер
- Ені ең кең (950 км) әрі терең (5248 м): Дрейк бұғазы.
- Ең ұзын (1670 км): Мозамбик бұғазы.
Жылдам шолу (сызба орнына)
Ішкі теңіздер
Жерорта, Қара
Ашық мұхит теңіздері
Саргасс, Фиджи
Шеткі теңіздер
Баренц, Кар, Охота, Жапон
Шығанақтар
Гудзон, Мексика, Парсы
Бұғаздар
Дрейк, Мозамбик
Пысықтау сұрақтары
- Дүниежүзілік мұхиттың біртұтастығын қалай дәлелдеуге болады?
- Сендер тұратын елді мекен ең жақын теңізден қандай қашықтықта орналасқан? Бұл қашықтықты карта бойынша өлшеңдер.
- Қара теңізден бастап ойша Жер шарын айналып шығатын саяхат құрастырыңдар. Жол бойында кездесетін мұхиттарды, теңіздерді, шығанақтарды, бұғаздарды және каналдарды атаңдар.
- Еуразия материгі жағалауларындағы шеткі және ішкі теңіздерді атаңдар.
- Қандай бұғаз екі теңіз бен екі мұхитты қосып, екі материкті және екі мемлекетті бөліп тұрады?
- Мәтінде аталған теңіздерді, шығанақтарды және бұғаздарды кескін картаға жазыңдар.
- Төмендегі мәліметтер негізінде «Мұхиттар» кестесін толтырыңдар.
Қорытындылау
Білімді бекіту үшін географиялық диктант ұсынылады. Бос орындарға тиісті сөздерді қойыңдар.
- Жер бетін жайлаған су __________________ құрайды. (Дүниежүзілік мұхитты)
- Дүниежүзілік мұхит __________________ бөліктен тұрады.
- Жер шарындағы ең терең мұхитқа __________________ мұхитын жатқызамыз.
- Дүниежүзілік мұхиттың үлесіне бүкіл Жер бетінің 3/4 бөлігі немесе __________________ млн км² тиеді.
- Құрлықтың барлық жағынан су қоршаған шағын бөлігі __________________ деп аталады.
- Құрлықтың су кеңістігіне терең сұғына кіріп тұрған бөлігін __________________ деп атайды.
- __________________ — мұхит суының қасиеті мен жануарлар дүниесі жөнінен оқшауланып тұрған бөлігі.
- Дүниежүзілік мұхиттың бөліктері бір-бірімен __________________ арқылы жалғасады.
- Дүниежүзілік мұхиттың ең терең жері — __________________ шұңғымасы.
- Көлемі жөнінен ең шағын мұхит — __________________.
Бекіту тапсырмасы
«Ең ерекше» кестесі
Төмендегі сипаттамаларға сәйкес мұхиттардың атын жазыңдар.
| Өзіндік ерекшелігі | Мұхиттың аты |
|---|---|
| Ең үлкені | __________________ |
| Ең жылысы | __________________ |
| Ең кішісі | __________________ |
| Ең тереңі | __________________ |
| Ең солтүстіктегісі | __________________ |
| Ең оңтүстіктегісі | __________________ |
Сызбаны толтыру
Оқушыларға үлестірмелер таратылады. Сызбада дүниежүзілік мұхиттың бөліктерін (теңіз, шығанақ, бұғаз) және олардың мысалдарын көрсетіңдер.
Нұсқаулық
- Әр ұғымға қысқа анықтама жазыңдар.
- Кемінде 2 мысал келтіріңдер.
- Картадан орнын белгілеңдер.
Үй тапсырмасы
- §36 оқу.
- Кесте толтыру.
- Кескін картаға мұхиттарды, теңіздерді және олардың бөліктерін түсіру.
- Төрт мұхит туралы қосымша материалды кітапханадан қарап, қысқаша жазып келу.
Бағалау
Оқушылардың сабаққа қатысуы, карта бойынша жұмыс істеуі, сұрақтарға жауап беруі және тапсырмаларды орындау сапасы бойынша бағаланады.