Еркін тақырыпқа жазылған шығарма

Кіріспе

Қазіргі таңда оқытылатын пәндер балалардың болашағына, таңдаған мамандығына қарай бағытталып, білім беру ісіне ерекше назар аударылып отыр. Жеке тұлғаны, дарынды әрі шығармашыл тұлғаны қалыптастыру — білім мен тәрбие берудегі ең маңызды мемлекеттік міндеттердің бірі. Кәсіпке дайындау мен мақсатты білім беру — жеке тұлға дамуын жүзеге асыратын негізгі мәселелер.

Осы тұрғыдан алғанда «шығарма жазу не үшін қажет?» және «қалай да жаздыру керек пе?» деген сұрақтарға нақты жауап іздеу орынды.

Басты ұстаным

Шығарма — ойды жүйелі жеткізуге үйрететін ұзақ мерзімді дағды.

Нәтиже өлшемі

Оқушының тілдік мәдениеті, ойлау деңгейі, әдеби ұғымы жазба жұмыс арқылы айқын көрінеді.

Мақсат

Өз пікірін дәлелді, көркем әрі сауатты түрде жазбаша білдіретін тұлға қалыптастыру.

Шығарма деген не?

Шығарма — оқушының тілдік және әдеби білімін, сондай-ақ өмірлік танымы мен түйсігін, көзқарасын негізге ала отырып, өз ойын әдеби тіл нормасында жүйелі түрде жазбаша жеткізуге машықтандыратын тәжірибелік жұмыс.

Шығарманың білімдік-маңыздық қызметі

Оқушының тілдік мәдениетін, сөздік қорын, теориялық және әдеби білімін танытады.
Жеке тұлға ретінде өзін көрсетуіне мүмкіндік береді: ойы, стилі, ұстанымы байқалады.
Ауызша сөйлеуден де күрделі — жазбаша ойды сауатты құрастыру дағдысын қалыптастырады.

Оқушы өз ойын ақ қағазға түсіріп, пікірталаста туған шешімін дәлелдеп, тіпті өзіндік стиль айшығын көрсете алса — бұл мұғалім еңбегінің нақты нәтижесі.

Негізгі бөлім

а) Шығармаға жоспар құру

Жоспар — шығарманың айнасы. Тақырыпқа сай жоспар құру, жоспарға сәйкес мәтін жазу, әр тақырыпшаны ашу — оқушы үшін үлкен сын. Кейде жоспар тақырыпты ашпайды немесе шығарманың мазмұны жоспарға сәйкес келмей қалады. Сондықтан «тақырып – жоспар – шығарма» үштігі әрдайым біртұтас жүйе ретінде қарастырылуы тиіс.

Жоспарға қойылатын талаптар

Тақырыпқа толық сәйкес болуы.
Нақты, қысқа, түсінікті құрылуы.
Негізгі ойдың желісін дәл көрсетуі.
Әр бөлімнің мөлшері мен логикалық ретін сақтауы.

Жиі кездесетін қателер

Тақырыптан ауытқу, жанама мәселеге кетіп қалу.
Жоспар бар, бірақ мәтін жоспарды «орындамайды».
Дәлелдер мен мысалдардың негізгі пікірмен байланыспауы.
Қорытындының негізгі оймен үйлеспеуі.

ә) Көркем шығармамен жұмыста оқушы шеберлігін шыңдау

Әдебиет сабағынан шығарма жазу — әдебиетті оқыту үдерісінің сапаға айналған нәтижесі. Бұл — мұғалімнің педагогикалық шеберлігін айқындайтын көрсеткіш, әрі оқушының әдеби ұғымын, білімін байқап, сынайтын тиімді құрал.

Шығарма жазуға үйретуді 7–8-сыныптардан бастаған жөн. Тәжірибеде жиі кездесетіні — оқушыларды тек 10–11-сыныптарда ғана дайындау. Соның салдарынан көптеген оқушы жоспар құра алмайды, ойын жеткізе алмайды, қысқа да шалағай жазуға бейім болып қалады.

Емтихандық шығармаға қойылатын негізгі талап

Емтихандық жазба жұмыс — оқулықты немесе сын мақаланы қайталау емес, мұғалім пікірін өңін айналдырып жазу да емес. Ол — оқушының көркем мәтіннен алған әсерін, жазушы өмірі мен шығармашылығы туралы білгенін, әдебиет сабағында түйген өз ойы мен сезімін дәл әрі көркем тілмен жеткізуі.

Мәселені терең түсіндіру.
Эмоциялық айқындық пен нақтылық.
Нақты пікірдің әдеби-көркем тілмен берілуі.

б) Шығарма жазуға дайындау жолдары мен әдістері

1) Қызығушылықты ояту

Жұмбақ, ребус шештіру (логика, болжам, дәлел).
Бір дыбыстан басталатын сөздермен сөйлем құрату.
Шағын мәтіннен тақырып, идея, негізгі ой тапқызу.
Кейіпкер туралы пікір айтқызып, көзқарасын қорғауға үйрету.

2) Алдымен мазмұндама

Әуелі оқушыны мазмұндама жазуға үйрету қажет. Бұл — ойды жүйелеудің, мәтін құрылымын сезінудің алғашқы баспалдағы.

Кей оқушы тыңдағанын толық әрі дәл түсіреді.
Кейбірі бөлімдеп жақсы жазады, бірақ кей тұсын шала береді.
Кейбірі жүйелі жеткізе алмайды, сөйлем құрауда қиналады.
Ал мазмұнды түрлендіріп, өз пікірін қосатын оқушы — шығармашылыққа бейім.

3) Жеке траектория

Жаза алмайтын оқушыны жүйелі түрде жаза білуге жеткізу.
Жақсы жазатын оқушыны әңгімелеуге, шағын мәтін құрастыруға, шығармаға пікір жазуға баулу.

Мазмұнын меңгерген бала өз бетінше әңгіме құрайды; әңгіме жаза алған бала — шығарма жазуға бір қадам жақын.

Шығармаға дайындаудың өзегі: сөз

Сөз мағынасын түсіндіру.
Сөзді талғап қолдануға үйрету.
Әр бөлімге лайық сөз қолданысын меңгерту.

Шығармаға дайындаудың өзегі: ой

Сөзден идея тудыру.
Идеяны ашып түсіндіру.
Идея мен тақырып байланысын нақтылау.

Шығарманың түрлері және құрылымы

Шығарма түрлері

Оқушының өз тәжірибесі мен алған әсеріне байланысты шығарма.
Еркін тақырыптағы шығарма.
Әдеби тақырыптағы шығарма.

Құрылымдық үлгілер (жүйені есте сақтау үшін)

Әңгімелеу түрі

Кіріспе (экспозиция)
Негізгі бөлім:
- оқиғаның байланысы
- оқиғаның шиеленісуі
- шешілуі
Қорытынды (эпилог)

Талдау түрі

Кіріспе (тақырыпқа жүктелетін міндет)
Негізгі бөлім:
- көтерілген мәселе
- дәлелдер
- дәйексөздер
- өзіндік ойлар
Қорытынды (эпилог)

Бұл үлгілерді сөзбе-сөз орындау әрдайым мүмкін бола бермейді. Дегенмен мәтінді талдап, құрылымын сақтауды үйрену үшін осы жүйені білу маңызды.

Шығарма жазу кезінде есте ұстайтын 10 қағида

Тақырыпты толық ой елегінен өткізіп барып жазу.
Жоспарды тақырыпқа сай, нақты құру.
Эпиграфты (қажет болса) тақырып пен негізгі идеяны ашатындай етіп таңдау.
Материалды іріктегенде ең негізгісін ғана алу.
Жүйе мен ретті сақтау, тақырыптан ауытқымау.
Негізгі пікірлердің негізгі бөлімде берілетінін ескеру.
Мысалдар мен салыстыруларды негізгі пікірмен байланыстыру.
Қорытынды ойды негізгі пікірлердің төңірегінде жинақтап, анық жазу.
Сөйлемді жазбас бұрын стильдік қателерді алдын ала ойлау.
Емле мен тыныс белгілерін бірден түзетіп, сауаттылық пен дәптердің ұқыптылығына мән беру.

Тексеру және кері байланыс: тиімді тәсілдер

Тексерудің екі жолы

Мұғалім қателерді өзі түзетіп көрсетеді.
Мұғалімнің жетекшілігімен оқушы өз жұмысын өзі тексереді.

Тәжірибеде бұл екі тәсілді қатар қолдану нәтижелі. Ең маңыздысы — тек белгі қойып қана қоймай, қысқаша рецензия арқылы түсіндіру.

Шартты белгілер жүйесі

Қателерді шартты белгілермен көрсету мұғалім уақытын үнемдейді және оқушыға нақты бағдар береді.

—: Емле қатесі
V: Тыныс белгі қатесі
Z: Абзац қажет
Z̄: Артық абзац (қысқарту/біріктіру)
?: Күмәнді, екіұшты ой (қайта ойлан)
?!: Пікір/факт бұрмаланған
!: Ерекше назар аудар
∿: Стильді түзету қажет

Белгілерді түсіндірмесіз қалдырмай, қысқаша рецензиямен бірге қайтару — оқушының қателікті саналы түрде түзетуіне көмектеседі.

Мұғалім тексергенде нені ескеруі керек?

Сыртқы талап

Дәптердің тазалығы.
Әріптердің анық әрі дұрыс жазылуы.

Мазмұн және тіл

Тақырып пен идеяның ашылуы.
Пікірдің молдығы және дәлелдің дұрыстығы.
Жоспардың жүзеге асуы, бөлімдер тепе-теңдігі.
Емле, синтаксис, стиль, көркемдік.

Қорытынды

Емтихандық талапқа сай сапалы шығарма жазу — бір күннің немесе бір тоқсанның жұмысы емес. Бұл — бүкіл мектеп кезеңіндегі жүйелі білім мен үздіксіз еңбектің нәтижесі. Сондықтан мұғалім үшін ең маңызды міндет — оқушыны ерте бастан жазуға баулу, қызығушылығын ояту, жоспарлауға үйрету және тұрақты кері байланыс беру.

Оқушыны мазмұндамадан шығармаға дейін жеткізу — оны өз ойын еркін сараптап, дәлелдеп, көркем тілмен жеткізе алатын тұлға ретінде қалыптастыруға бастайды. Ұстаз бен оқушы арасындағы шығармашылық байланыстың тұрақтылығы ғана табысты жетістікке жол ашады.