Мақал - мәтелдер ғасырлар шежіресі
Балалық шақ және тіл дамуының мәні
Балалық шақ — баланың жеке тұлға болып өзін-өзі сезінуінің алғашқы сатысы. Адамгершілік қасиеттердің іргетасы да көбіне осы мектепке дейінгі кезеңде қаланады. Мектеп жасына дейінгі балалар түсінгенін, қиялын, ойын ең алдымен тіл арқылы жеткізеді. Сондықтан бала тілінің дұрыс әрі жүйелі дамуына ерекше назар аудару қажет.
1-қағида
Әдептілікке баулу
Тәрбиенің бастауы — сыпайы сөйлеп, мәдени қарым-қатынас құру.
2-қағида
Қайырымдылық пен имандылық
Жақсылық жасау, мейірім таныту, ізгі әдет қалыптастыру.
3-қағида
Құрмет пен адалдық
Үлкенді сыйлау, кішіні құрметтеу, шыншылдық пен еңбекқорлық.
Отбасы мен тәрбиешінің жауапкершілігі
Қазақ халқы арнайы бала тәрбиесімен айналысатын қоғамдық орындар болмаса да, ұрпағын бесіктен бастап-ақ өлең-жырмен, әңгіме, тақпақ, санамақ секілді үлгілер арқылы тәрбиелеп отырған.
А. С. Макаренко отбасының адам мінезін қалыптастырудағы қоғамдық рөлін ерекше атап өткен.
Жүсіпбек Аймауытов: «Дәрігерден де тәрбиешінің көп болғаны артық: дәрігер адамның денесін сауықтырса, тәрбиеші адамның ақылын, мінезін сауықтырады» — деп, тәрбиешінің миссиясын айқын сипаттайды.
Өкінішке қарай, қазіргі уақытта ата-аналардың бала тәрбиесіне әрдайым уақыты жете бермейді. Мұндай жағдайда ата-анадан кейінгі ең жауапты тұлға — тәрбиеші. Тәрбиеші өз борышын жауапкершілікпен атқару үшін білімін күнделікті тәжірибемен ұштастырып, үнемі ізденісте болуы тиіс.
Қазақ этнопедагогикасы — тіл дамытудың табиғи арқауы
Ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан ұлттық ойындар, әдет-ғұрып, салт-дәстүр, сондай-ақ халық ауыз әдебиетінің үлгілері — ертегілер, аңыз-әңгімелер, өлеңдер, мақал-мәтелдер, жұмбақтар, санамақтар, жаңылтпаштар — баланың тілін дамытуда ежелден-ақ тиімді құрал екені белгілі.
Ғылыми негіз және тәжірибелік қолданылуы
Халық мұрасының тәрбиелік маңызы кеңінен зерттеліп келеді. Бұл бағытта Қ. Жарықбаев, С. Қалиев, Б. Төтенаев сияқты ғалымдардың еңбектері маңызды орын алады. Бүгінгі таңда ауыз әдебиеті үлгілері балабақшаларда кеңінен қолданылып, балалардың қызығушылығын арттыруға ықпал етеді.
Көркемсөз жанрлары арқылы тіл байыту
Бесік жыры мен халық өлеңдері
«Әлди-әлди», «Торғай», «Бақа-бақа балпақ», «Қуыр-қуыр қуырмаш», санамақтар сияқты халық өлеңдері ойнақы тілімен және қайталама құрылымымен бөбектерді баурап, сөз өрнегіне баулиды. Жаттау арқылы бала тілі жетіліп, сөздік қоры молая түседі.
Жұмбақ — қиял мен ойды өрістету құралы
Жұмбақ шешу баланың айналадағы өмір құбылыстарын сипаттап айтуына, ой қорытындылауына, сөзді дәл таңдауға көмектеседі. Жұмбақты әртүрлі іс-әрекетпен байланыстыра жаттату (қимыл, сурет, затпен көрсету) есте сақтауды жеңілдетеді.
Жаңылтпаш — дыбысты дұрыс айтуға жаттықтыру
Жаңылтпаштар баланың тілін ширатып, дыбыстарды анық айтуына ықпал етеді. Қиналып айтылатын дыбыстары бар сөздерді жиі қайталау арқылы бала мүдірмей сөйлеуге дағдыланып, ойын толық әрі түсінікті жеткізе бастайды.
Мақал-мәтел — ұлттық ойлау мен құндылықтар айнасы
Мақал-мәтелдер — ғасырлар шежіресі. Онда өмірдің сан алуан құбылысына баға беріліп, түйінді ой жасалады. Мысалы:
- «Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол»
- «Елдің бәрі жақсы, өз елің бәрінен жақсы»
- «Туған жер — алтын бесік»
Мұндай мақалдар балаға туған жердің қадірін түсіндіріп, елін сүюге баулиды. Мақал-мәтелдің мағынасын ұғындыру үшін әр сөзге мән беріп, мағынасын ашып түсіндіру маңызды.
Санамақ — сан үйрету мен сөздік қорды кеңейту
Сәби өмірінде санамақтың орны ерекше. Ұйқастырып санау арқылы бала санды үйренеді, санға ұйқасқан заттар мен ұғымдарды танып, дүниетанымын кеңейтеді.
Ертегі — тіл мен мінезді қатар тәрбиелеу
Кішкентай баламен әсерлі сөйлесе білу — үлкен өнер. Балалар дауыс ырғағы құбылған, мәнерлеп айтылған ертегіні сүйсіне тыңдайды. Ертегі кейіпкерлері арқылы шыншылдық, сүйіспеншілік дәріптеліп, өтірік, жалқаулық, қулық секілді жағымсыз қасиеттер сыналады. Бұл баланың мейірімділікке тәрбиеленуіне және ақыл-ойының жетілуіне көмектеседі.
Қазіргі талап және тәрбиешінің міндеті
Бүгінгі күні балалардың өз ана тілінде еркін сөйлеуі, мемлекеттік тілді меңгеруі — аса маңызды мәселе. Кейбір балалар көптеген сөздің мағынасын түсіне бермейді, сөздік қоры жеткіліксіз болуы мүмкін. Сондықтан тіл дамытуда тиімді әдіс-тәсілдерді таңдау және жүйелі қолдану — әрбір тәрбиешінің кәсіби міндеті.
Тәжірибелік ұстаным
Балалардың тілін ширатып, белсенділігін арттыру үшін оқу іс-әрекеттерін түрлендіріп өткізу нәтижелі болады. Осы бағытта қазақ этнопедагогикасын кіріктіріп, сабақтарды ойын түрінде жиі ұйымдастыру — баланың қызығушылығын оятып, сөйлеу дағдысын табиғи түрде қалыптастырады.
Қорытынды ой
Уақыт өткен сайын қойылатын талаптың да биіктей беретіні — заңды құбылыс. Сондықтан халқымыздың ең асыл мұралары арқылы балалардың бойында ұлттық сана-сезімді қалыптастырумен қатар, тілін дамыту — бүгінгі күннің өзекті міндеттерінің бірі. Ұлттық құндылыққа сүйенген тіл тәрбиесі баланың тұлғалық дамуына берік негіз қалайды.
Назарда ұстайтын басты түйін
Қазақ этнопедагогикасының мүмкіндіктерін мақсатты түрде пайдалану — баланың сөздік қорын байытып, сөйлеу мәдениетін қалыптастырып, ұлттық құндылықтарға жақындатудың тиімді жолы.