Эвфемизмге байланысты атаулар - гректің жақсы айтамын деген сөзі
Туған жер топонимдері: тарих, таным және тәрбиелік мән
ХХІ ғасыр — білім ғасыры. Сондықтан бүгінгі қоғамның басты стратегиялық міндеті — заман талабына сай зерделі, ой-өрісі кең, бәсекеге қабілетті азамат қалыптастыру. Бұл мақсатқа жету үшін мектепте білім берумен қатар, жас ұрпақтың дүниетанымын кеңейтіп, әлемдік кеңістікке еркін кірігуіне жағдай жасау маңызды.
География пәнін оқытудағы мемлекеттік стандарт талаптары да осы міндеттерді нақтылай түседі: оқушыны тек ақпаратпен қаруландыру емес, өз өлкесін тануға, зерттеуге, дәлелді ойлауға баулу. Дегенмен барлық оқушы бірден өздігінен ізденіске кірісе бермейді. Шығармашылық жұмысқа бейім баланың табиғи дарыны немесе пәнге ерекше қызығушылығы болуы керек. Ең бастысы — сол қабілетті бағыттап, шыңдайтын іскер әрі білікті мұғалімнің еңбегі.
Неге топонимика маңызды?
Туған өңірдің аумағын жан-жақты зерттеуде географиялық атаулардың мәнін ашу — аса құнды бағыт. Жер-су атауларының өзінен-ақ көп жағдайда сол өңірдің жер бедері, өсімдік пен жануарлар дүниесі, климат ерекшеліктері, табиғи байлықтары туралы мол мәлімет алуға болады.
Ұлан-байтақ, табиғаты алуан өлкемізде жер-су атаулары ерте заманнан бері қойылып, уақыт өте түрлі өзгеріске ұшырап отырған. Көшпелі өмір салтын ұстанған ру-тайпалар жаз жайлау, қыс қыстау қамымен қоныс ауыстырып жүріп, даланың әр белесін, әр сай-саласын айқын ажырата білді. Сол ерекшеліктер атауларға да дәл түсіп, жер жағдайын танытатын белгіге айналды.
Топонимика дегеніміз не?
Терминнің түбірі
Грек тілінен: topos — «жер, орын», onoma — «атау».
Ғылым ретіндегі анықтама
Географиялық атаулардың шығу тегі, дамуы, формасы мен мағынасы, грамматикалық құрылымы және өзгеру заңдылықтарын зерттейтін сала.
Топонимика — ұзақ ғасырлардың жемісі. Ол халық тілінің негізінде жасалып, халық тарихымен тікелей байланысады. Жер-су және елді мекен атауларында табиғат құбылыстары мен жер бедерінің сипаттары ғана емес, елдің шаруашылық тіршілігі, тарихи оқиғалар, әлеуметтік-экономикалық және саяси өзгерістер де анық көрініс береді.
Географиялық атауларсыз халықтар мен елдердің өзара байланысын, кеңістіктегі бағдарды елестету қиын. Әрбір өзен, көл, тау, қырат, елді мекен — нақты есімге ие болғанда ғана карта, құжат, тарих және күнделікті өмір толық мәнге ие болады.
Топонимдерді топтастыру (мысалдармен)
Туған жеріміздегі географиялық атауларды топонимиканың салалары бойынша төмендегідей топтастыруға болады.
1) Ойконимика
Ауылдар мен елді мекендердің атауларын зерттейтін сала.
2) Зоонимдер
Жануарлар атауымен байланысты жер-су атаулары (грекше zoon — «жануар»).
3) Гидронимдер
Су нысандарының (өзен, көл, теңіз, бұлақ т.б.) атауларын, шығу тегін, құрылымын және өзгеруін зерттейтін сала (грекше hydor — «су»).
4) Метафоралы атаулар
Нысанның өзге объектілерге ұқсастығына қарай салыстыру, теңестіру арқылы қойылған атаулар.
5) Эвфемизмге байланысты атаулар
«Жақсы айту», сыпайылап, құрметпен атау дәстүрінен туған. Бұл құбылыс адамның табиғатқа эстетикалық көзқарасымен, қастерлеуімен, сондай-ақ діни сенім-нанымымен сабақтасады.
6) Фитонимдер
Өсімдік атауларына байланысты қойылған топонимдерді зерттейтін сала (грекше phyton — «өсімдік»).
Өңірлік атаулардың шығу төркіні: қысқаша деректер
Төмендегі мәліметтер — жергілікті топонимдердің қалыптасуына әсер еткен тарихи-әлеуметтік жағдайлардың нақты мысалдары.
Қалияр
1931–1942 жылдары ауыл маңындағы Қауылжыр сайының бойынан балласт (қайыр) өндіретін карьер ашылған. Жан-жақтан жұмыс іздеген адамдар келіп қоныстанып, елді мекен іргесі кеңейген.
Карьерде формировщик болып еңбек еткен Сұлупаш әженің айтуынша, күніне қолмен тиелген 80 вагон қайыр әр тарапқа жөнелтіліп отырған. «Карьер» сөзін айтуға дағдыланбаған үлкендер бұл орынды «қалияр» деп атаған. Осылайша ауыл атауы да Қалияр болып орныққан.
Қайыр
Балласт қоры таусылғаннан кейін карьер жабылған. Уақыт өте көзге анық көрінетін өндіріс орны жоғалған соң, ауыл атауы Қайыр болып өзгерген деген түсінік бар.
Тағы бір себеп ретінде аудан көлемінде қайыры мол өңірдің осы аймақ болғаны айтылады. Яғни атау табиғи ерекшелікті де білдіреді.
Мөңке би ауылы
2004 жылдың 28 қыркүйегінен бастап облыс әкімдігі мен мәслихаттың №99 бірлескен шешіміне сәйкес ауылдың атауы Мөңке би болып бекітілген.
Үш жүз жылдық болжам айтқан, «қазақтың Нострадамусы» атанған Шектінің ойшыл тұлғасы Мөңке бидің ұрпақтары бұл жерде көп қоныстанған. Осы өңір «Мөңкенің жері» деп танылып, атау соған байланысты берілген.
Қорытынды
Топонимдер — жай ғана атау емес, халықтың тарихи тәжірибесі мен кеңістікті тану мәдениетінің көрінісі. Оларды жинақтау, жүйелеу және мағынасын ашу арқылы біз туған өлкенің табиғи болмысын тереңірек түсінеміз, өткенмен байланысымызды нығайтамыз және жас ұрпақтың зерттеушілік қабілетін дамытамыз.