Зейінді дамытудың жолы - жаттығу және берілген тапсырманы орындату
Бастауыш сынып оқушыларының зейінін дамытуда психологиялық тапсырмалардың маңызы
Қазіргі мектеп ғылым негіздері бойынша білім беріп қана қоймай, оқушыларды креативті ойлауға, ізденімпаздыққа, шығармашылық қабілеттерін дамытуға бағыттауы қажет. Ең бастысы — әр оқушыға өзін көрсетуге және өз ойын дәлелдеуге мүмкіндік беру. Білім берудің маңызды мақсаттарының бірі — баланың ойлауын дамыту және интеллектуалдық тапсырмаларды орындауға дағдыландыру. Осы тұрғыда оқушылардың зейінін дамыту ерекше орын алады: зейіні жеткілікті деңгейде қалыптасқан бала оқу материалын жақсы меңгереді, үлгерімі артып, табысқа жету мүмкіндігі көбейеді.
Зейін ұғымы және ғылыми көзқарастар
Зейін психологиялық феномен ретінде XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында бірқатар зерттеушілердің назарында болды. В. В. Петухов, Л. М. Веккер, Т. Рибо, Н. Н. Ланге, А. А. Ухтомский, С. Л. Рубинштейн, сондай-ақ қазақ ғалымдары Ж. Аймауытов, М. Жұмабаев, Т. Тәжібаев, Қ. Жарықбаев және басқалар зейінге әр түрлі сипаттама берген.
Дәстүрлі түсінік бойынша, зейін — белгілі бір сәтте адамның санасының нақты объектіге, бейнеге немесе оқиғаға бағытталуы және шоғырлануы. Яғни, зейін — айналадағы объектілердің ішінен қажеттісін таңдап, психикалық әрекетті соған тұрақтата алу қабілеті.
Өмірлік мысал
Оқушы математикадан есеп шығарып отыр делік. Ол есептің жоспарын ойластырып, бірінен кейін бірін орындап шығады. Аздап үзілістен соң тарихқа, одан кейін басқа пәнге көшеді. Осы жағдайдың өзінен баланың әр әрекетте зейінін қайта ұйымдастырып, бір объектіден екіншісіне бағыттап, белгілі уақыт тұрақтай алатыны көрінеді.
Адам әрекетінің кез келген түрінде зейін болмаса, нәтижелі жұмысқа жету қиын. Сондықтан бастауыш сыныпта зейінді тәрбиелеу — оқу жетістігінің іргетасы.
Зейінді тәрбиелеудің шарттары
Бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктерін ескере отырып, зейінді дамытуға арналған бірнеше маңызды шартты бөлуге болады. Зейінді дамытуда, сондай-ақ сабақтың жемісті өтуінде сыртқы жағдайлардың ықпалы зор. Негізгі жол — жүйелі жаттығу және тапсырманы орындату.
Тапсырманың сапасы
Сыныпқа немесе жеке оқушыға берілетін тапсырма дәл, анық және қысқа болғаны дұрыс. Бұл балаға не істеу керек екенін нақты түсінуге көмектеседі.
Орта факторлары
Шу, сабаққа қатысы жоқ радио, орынсыз әңгіме сияқты алаңдатқыштар болмауы тиіс. Жарық жеткілікті, бөлме таза әрі желдетілгені маңызды.
Сабақ басында тақырыптың мақсатын айту пайдалы: балалар өз міндетін түсініп, немен айналысатынын білгенде, ішкі жұмылу күшейеді және зейін шоғырланады. Сондай-ақ материалдың оқудағы және өмірдегі маңызын түсіндіру ырықты зейіннің қалыптасуына ықпал етеді.
Ырықсыз зейінді ырықтыға ауыстыру
Ырықсыз зейінді ырықты зейінге бағыттау үшін мұғалімнің мазмұнды әрі қызықты әңгімесі, эмоцияға бай нақты деректер мен мысалдар, көрнекі құралдар мен иллюстрациялар қажет. Сонымен қатар баланы өзін-өзі қадағалауға үйрету маңызды.
Практикалық әдістер
Көрнекілік және елестету
Мұғалім кубиктерді көрсетіп: «5 кубикті үстелге қоямын, тағы 4 кубик қосамын. Қағаздың астында неше кубик бар?» деп сұрайды. Бала көргенін ойша елестетіп, жауап береді. Бұл — зейінді тәрбиелеудің тиімді тәсілдерінің бірі.
Материалды ұсынудың диалогтік формалары
Дәріс, әңгіме, сұрақ-жауап, пікір алмасу және диалог сабаққа белсенді қатысуды арттырып, зейіннің тұрақтауына көмектеседі.
Сергіту минуты
2–3 минуттық қысқа сергіту жаттығулары зейінді қалпына келтіруге және шаршауды азайтуға ықпал етеді.
Оқуды белсендіру
Сұрақты жалпы сыныпқа қою, орындалған тапсырманы ұжымдық тексеру сияқты тәсілдер балаларды назарда ұстауға және жауапкершілікті күшейтуге мүмкіндік береді.
Үй тапсырмасының сәйкестігі
Түсінудің маңызы жоғары болғандықтан, үй тапсырмасы оқушылардың жасына және мүмкіндігіне сай берілуі керек.
Ерік пен мінездің рөлі
Баланың ерік-жігері мен мінез-құлқы ырықты зейінді қалыптастыруға тікелей әсер етеді. Сондықтан зейін, ерік және мінез бір-бірімен байланыста тәрбиеленуі қажет.
Мұғалім тұлғасы және психологиялық такт
Мұғалімнің өз зейінділігі, ұқыптылығы және ынтасы — сабақ нәтижесіне тікелей ықпал ететін фактор. Мұғалім енжар, салақ болса, сабақтан күткен нәтиже төмендейді. Ы. Алтынсариннің ойынша, бала түсінбесе, кінә оқушыда емес, түсіндіре алмаған оқытушыда болуы мүмкін.
Психологиялық тактіні меңгеру, мамандыққа терең дайындық, сондай-ақ мұғалім даусының мәнерлі, анық әрі жағымды естілуі — зейінді тәрбиелеуді күшейтеді. Сыныпты меңгере білу, орынды әзіл-қалжың қолдану да назарды тұрақтандыруға көмектеседі.
Ерікті және еріксіз зейіннің дамуы
Психологтардың зерттеулері ерікті зейіннің дамуы бастауыштың алғашқы жылдарында бұл процесті сауатты ұйымдастыруға байланысты екенін көрсетеді. Бұл кезеңде баланың белгілі бір мақсатпен жұмыс істей алу дағдысының қалыптасуы аса маңызды.
Алғашында мақсатты ересектер қояды және оған жетуге көмектеседі. Уақыт өте келе бала өзіне мақсат қойып, оны орындауын қадағалауды үйренеді — ерікті зейін осы бағытта дамиды.
Физиологиялық негіз
Еріксіз зейіннің физиологиялық негізі — нысаналы (бағдарлау) рефлекс. Бұл зейін формасы мектепке дейінгі жаста және оқытудың алғашқы сатысында жиі байқалады: бала жаңалыққа, жарқыраған және ерекше нәрселерге тез елеңдейді.
Бұл жаста бала өз зейінін толық басқара алмайды, сондықтан сыртқы әсерлерге оңай алаңдайды. Белгісіз немесе түсініксіз нәрсеге назар аудару қиынға соғады. Сол себепті баланы түсініксізді «байқауға», сұрақ қоюға, назарын ұстап тұруға үйретіп қана қоймай, ерікті зейінді жүйелі түрде дамыту қажет.
Автор туралы
Ақтөбе облысы, Темір ауданы, Шұбарқұдық кенті
№1 Шұбарқұдық мектеп-гимназиясы
Педагог-психолог: Ілияс Әзіргүл Нұрсұлтанқызы