Мағыналық реңктер
Синоним ұғымы
Синонимдер — мағынасы бір-біріне өте жақын, бірақ тұлғасы (дыбысталуы мен жазылуы) әртүрлі сөздер. Тілдің байлығы синонимдердің молдығымен танылады: ойды дәл жеткізу, реңк беру, мәтінді әрлендіру көбіне синонимдердің орынды қолданылуына байланысты.
Синоним болуы үшін негізгі шарттар
- Бір ғана ұғымды білдіруі керек.
- Тұлғалары бір-біріне ұқсамауы керек.
- Бір ғана сөз табына қатысты болуы шарт.
Мысал арқылы түсіндіру
«Ақындардың адалдығын — даналықтың даналығы деп білем.»
«Меніңше, данышпандықтың ең бірінші белгісі — адамның өзін-өзі тани білуі.»
«Тезек теріп, күл шығарып жүрген сенен не кемеңгерлік шығушы еді?»
Бұл мысалдардағы даналық, данышпандық, кемеңгерлік сөздері үш шартты да орындайды: олар бір ғана ұғымды білдіреді; тұлғалары әртүрлі; үшеуі де зат есім.
Дегенмен «мағыналары жақын» деген тіркес мағыналары толық тепе-тең дегенді білдірмейді. Сөздердің мағыналық байланысы тікелей де, жанама да болуы мүмкін.
Мағыналық жақындық және қолданыс шегі
Мысал: «өлу» мағынасы
өлу, қайту, үзілу, өту, кету сияқты сөздер мағыналас болғанымен, қолданыс аясына қарай екіге бөлуге болады:
Адамға қатысты
өлу, қайту, үзілу, өту, кету
Жан-жануарға қатысты
көбіне «өлу»
Яғни синонимдік қатардағы сөздер қолданыс аясы мен мағыналық реңкі жағынан өзгешеленеді.
Синонимдерге тән негізгі белгілер
1) Мағыналық реңктер
Бір ұғымды білдіретін мәндес сөздердің өзара аздап айырмашылығы болады. Мысалы, ауыр мен зілмауыр синоним болғанымен, зілмауыр сөзінің салмағы күштірек.
Кейде бір сөздің мағынасы екіншісіне қарағанда кең не тар болуы мүмкін: ұстаз бен мұғалім мағыналас, бірақ ұстаз ұғымы кеңірек.
Синонимдер сөз тудыру қабілетімен де ажырайды: жол сөзінен жолдас, жолаушы, жолақ тәрізді туынды сөздер жасалады, ал сапар сөзінің бұл мүмкіндігі шектеулі.
2) Стильдік реңктер
Сөздердің стильдік реңкі олардың әртүрлі функционалдық стильде қолданылуымен байланысты. Мәндес сөздер мынадай реңктерге ие болуы мүмкін:
Көтеріңкі реңк
мерекелеу — тойлау, азамат — жігіт, бойжеткен — қыз
Сыйластық реңк
ақсақал — қария, азамат — мырза
Дөрекілік реңк
ақымақ — маубас, ақсақ — шойнақ
Поэтикалық реңк
асқар — биік, керемет — жақсы
Кекесін, мысқыл
еліру — желпілдеу, қораздану — қоқилану
Кеміту реңкі
адам — тірі жан, еркек — бөрік киген
3) Сөз қолданысындағы реңктер
Мәндес сөздердің әрқайсысы кез келген сөзбен бірдей тіркесе бермейді. Мысалы, көз бен жанар «көру мүшесі» мағынасында жақын болғанымен, қойдың көзі деп айтылады да, қойдың жанары деп айтылмайды.
Синонимдер қолданылу жиілігі жағынан да ерекшеленеді: билік, қожалық, әкімдік сөздерінің ішінде билік жиірек қолданылады.
Синонимдік қатар және доминант сөз
Синоним болып жұмсалатын сөздер тобын синонимдік қатар дейміз.
«Сол жолмен Қарқаралының қаракесектері қыс бойы ағылып жатады.»
«Қаздың балапанындай шұбырып, балалар мектепке беттеді.»
«Қасқырдан қорыққан қойдай, жекеленіп те, топтанып та жөңкілген жұрт Қызбелдің қыры мен ойына сыймай кетті.»
«Елде үрей жоқ, бір үйден бір үйге кіріп жосып жүр.»
«Қаладан біреу келеді десе, тайлы-таяғы қалмай шұбайтын қазақ ауылының әдеті.»
«Қалмақтан оңай таяқ жеген қыр елі босып отырып Сырға құлай бастаған.»
Бұл сөйлемдердегі ағылу, шұбыру, жөңкілу, жосу, шұбау, босу сөздері «тынымсыз, тоқтаусыз, толассыз жүріп отыру; үнемі қимыл-қозғалыста болу» мағынасын білдіріп, бір синонимдік қатар түзеді.
Синонимдік қатардың ішінде өзгелерін мағына жағынан ұйыстырып тұратын тірек сөз болады, оны доминант (тірек сөз) дейміз. Доминант сөз мағынасы ең айқын, стильдік мәні бейтарап, көпшілікке кең танымал болуы керек. Жоғарыдағы қатарда доминант — ағылу.
Синонимдердің қолданылу мақсаттары
1) Қайталамауды болдырмау
«Қазір Тоғжан жүзінде Абайдың қиялынан бір шақ кетпейтін, елбіреп толқып, лезде келіп, сәтте қайтып тұратын қызыл арай реңі жоқ.»
Мұнда жүз бен рең, лезде мен сәтте — синонимдер. Бір сөзді қайта-қайта қолданбай, оның мәндесін беру сөйлемге көрік пен реңк қосады.
2) Ұғымды жан-жақты аша түсу
«Бет көрсе, жүз ұялады.»
Мұнда мәндес сөздер салыстыру, қарсы қою, қатар қолдану арқылы бір ұғымның әр қырын танытады.
3) Күшейту үшін бірнеше мәндес сөзді қатар қолдану
«Майлыбайдың уысындағы күміске өзді-өзі таласып, қырылысып, төбелесіп, өліп қала жаздады.»
Мұндайда 2–3, кейде 3–4 мәндес сөз бірінен кейін бірі келіп, ойдың әсерін арттырады.
4) Плеоназм (плеонастикалық синтагма)
Қазақ тілінде екі сөз қатар келіп, алдыңғысы соңғысының мағынасын күшейтіп, нақтылап тұратын құбылыс бар. Бұл — плеоназм. Плеоназм эмоционалды-экспрессивтік әсер беріп, сөйлемді мәнерлі етеді.
«Терезе ашық, таудан самал жел соғып тұр.»
«… Әуел баста-ақ …»
Тіл білімінде плеоназмды кейде «басы артықтық» деп бағалайды. Бірақ бұл артықтық абсолют емес: плеоназм белгілі бір стильдік не мағыналық қызмет атқарғанда ғана орынды саналады. Мысалы, парсының көр (соқыр) сөзі мен қазақтың соқыр сөзі қабаттаса айтылып, көр соқыр тіркесі «мүлде көрмейтін, тас қараңғы соқыр» деген қосымша реңк үстейді.
Қорытынды
Синонимдер — тілдің көркемдік қуатын арттыратын, ойды дәл әрі әсерлі жеткізуге көмектесетін маңызды құрал. Олар мағыналық, стильдік және қолданыстық реңктері арқылы сөйлеу мен жазуды байытып, мәтіннің сапасын көтереді.