Қырғыз жотасы көлемі мен биіктігі жағынан үлкен тау жүйесі
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Тянь-Шань тауының географиялық орны, жер бедері, геологиялық құрылысы және пайдалы қазбалары туралы түсінік қалыптастыру.
Дамытушылық
Оқушылардың ойлау қабілетін дамыту; өз елін тереңірек тануға қызығушылығын арттыру; картамен жұмыс жасау дағдыларын күшейту; өз бетімен ізденіп жұмыс істеуге үйрету.
Тәрбиелік
Туған елге, туған жерге сүйіспеншілікті қалыптастыру және экологиялық тәрбие беру.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру бөлімі
- Амандасу.
- Оқушыларды түгендеу.
II. Үй тапсырмасын тексеру
1-тапсырма: Сұрақ-жауап
- Сауыр–Тарбағатай тауларының географиялық орны қандай?
- Сауыр мен Тарбағатай тауларының жер бедері қандай?
- Бұл тау жоталарының ерекшеліктері неде?
- Сауыр–Тарбағатай таулары тау жасалу қатпарлануының қай кезеңінде қалыптасты?
- Сауыр–Тарбағатай тауларының климат ерекшеліктері қандай?
- Таудан басталатын өзендердің ерекшеліктерін ата.
- Сауыр–Тарбағатай тауларына қандай табиғат зоналары тән?
2-тапсырма: «Адасқан нысанды тап»
Төмендегі атауларды тиісті тау жүйелерімен сәйкестендір:
- Сарыарқа
- Мұзтау
- Алтай
- Тастау
- Сауыр
- Ақсораң
- Тарбағатай
- Сарышоқы
3-тапсырма: «Сандар сөйлейді»
Биіктіктерді тиісті шыңдармен немесе жоталармен байланыстырып көр:
- 2739 м сәйкестендіру
- 2992 м сәйкестендіру
- 3816 м сәйкестендіру
- 6995 м Хан Тәңірі
III. Жаңа сабақ
Қызығушылықты ояту
Сұрақ: Азиядағы биік таулардың бірі, оның кейбір бөліктері Қазақстанға енеді. Ол қандай тау?
Жауап: Тянь-Шань. Тянь-Шаньның ең биік нүктесі — Хан Тәңірі шыңы (6995 м).
Мағынаны тану
Бүгін біз Қазақстанның биік таулы аймақтарының бірі — Тянь-Шань тау жүйесімен танысамыз. Тянь-Шань таулы өлкесінің Қазақстандағы негізгі бөліктері: Орталық Тянь-Шань, Солтүстік Тянь-Шань және Батыс Тянь-Шань.
Тянь-Шань — Азиядағы ең ірі тау жүйелерінің бірі. Оның шығыс бөлігі Қытай аумағында орналасқан. «Тянь-Шань» атауы қытай тілінен аударғанда «Тәңір шыңы» немесе «Аспан тауы» деген мағынаны білдіреді. Қазақстан аумағына Тянь-Шаньның солтүстік-батыс бөлігі және Орталық Тянь-Шаньның кейбір жоталары кіреді.
Топтық жұмыс
Сынып 3 топқа бөлінеді. Әр топ өз бөлігі бойынша мәтінді талдап оқып, қорытындысын қорғап шығарады:
-
1-топ
Солтүстік Тянь-Шань
-
2-топ
Батыс Тянь-Шань
-
3-топ
Орталық Тянь-Шань
Солтүстік Тянь-Шань
Іле Алатауының негізгі жотасы ендік бағытта созылады. Ұзындығы шамамен 350 км, ені 30–40 км. Орташа биіктігі 4000 м, Талғар мен Кебін жоталарына қарай биіктей түсіп, шығысқа қарай 3300–3400 м-ге дейін аласарады.
Негізгі жотаның кей бөліктерінде ежелгі гранит пен гипс кездеседі. Палеозойда каледон және герцин қатпарлануына ұшырап, кейін Альпі тау түзілу кезеңінде қайта көтерілуіне байланысты бұл аймақ қатпарлы-жақпарлы тауларға жатады.
Биік белдеуде айқын альпілік жер бедері қалыптасқан: биік жоталар біртіндеп аласарып, тау қыраттарына, одан орманды-шалғынды тауларға, кейін аласа қыраттарға ауысады.
Маңызды жоталар мен ерекшеліктер
- Ұзынқара (Кетпен) — Солтүстік Тянь-Шаньның шығыс бөлігінде орналасқан орташа биіктікті тау.
- Кетпен Құлақтау арқылы Күнгей Алатауымен жалғасады.
- Күнгей Алатаудың Қазақстанға солтүстік-шығыс бөлігінің солтүстік беткейі ғана кіреді; орташа биіктігі 3800–4213 м.
- Шу–Іле таулары — Іле Алатауының солтүстік-батысында орналасқан, қатты мүжілген аласа таулы өңір; солтүстігі Бетпақдаламен шектеседі.
- Шу–Іле таулары кембрийге дейінгі жыныстар мен гнейстердің қалың қабаттарынан құралған.
Батыс Тянь-Шань
Батыс Тянь-Шаньның Қазақстандағы бөлігі Қырғыз жотасынан басталады. Қырғыз жотасы көлемі мен биіктігі жағынан ірі тау жүйесіне жатады.
Ең биік нүкте
Қырғыз жотасының ең биік нүктесі — П. П. Семенов шыңы, биіктігі 4566 м. Қазақстандық бөлігінде биіктіктер шамамен 4500 м-ге жуық.
Батыс Тянь-Шаньның батысқа қарай жалғасы — Қаратау жотасы. Ол Талас Алатауының батыс жағынан басталып, Боралдай және Сайрам жоталары арқылы Ташкент маңы бағытында созылып, өзге Алатау жоталарымен шектеседі.
Қаратау жотасының қысқаша сипаты
- Ұзындығы шамамен 400 км.
- Орташа биіктігі шамамен 1800 м.