Қазақша рефераттар

Темекі тарту

Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Қазалы ауылы, №100 орта мектебі

Биология пәні мұғалімі: Тілеген Қаракөз

Адам болу, ел болудың жолы да оңай емес — ойлану керек. Ел қатарлы тірлік етіп, кем болмай, бақыт құсын қондыру өз қолыңда.

Тақырып

Шылым шегудің адам ағзасына зиянды әсері, алдын алу жолдары және ең бастысы — темекіге жиіркеніш сезімін қалыптастыру.

Формат

«Көңілділер тапқырлар клубы» (КТК) үлгісіндегі сайыс-сабақ. Оқушылар екі топқа бөлінді: «Күркілдеуік» және «Шиқылдауық».

Сабақтың мақсаттары

Білімділік

Темекінің зиянды әсерлерін ашу, жасөспірімдерде темекі шегуді бастамауға бағытталған ұстаным қалыптастыру.

Дамытушылық

Темекінің тарихы, никотиннің ағзаны улайтын әсері туралы түсініктерді кеңейту.

Тәрбиелік

Зиянды әдеттен сақтану жолдарын көрсету, ұжымда жұмыс істеуге баулу, денсаулықты сақтауға жауапкершілік ояту.

Қолданылған көрнекіліктер

  • Суреттер
  • Интерактивті тақта
  • Даналық сөздер

Сабақтың барысы

Кезеңдер

  1. Сәлемдесу
  2. «Кім жылдам?» (сұрақ-жауап)
  3. Үй тапсырмасы (баяндама)
  4. Пікірталас
  5. Топ жетекшілер сайысы
  6. «Тығырықтан шығу» (жағдаят)
  7. «Жалғасын тап» (мақал-мәтел)
  8. Көрініс
  9. Қорытынды

Негізгі ой

Бұл сайыс-сабақтың өзегі — жасөспірімнің темекіні «ермек» емес, денсаулыққа төнген нақты қауіп ретінде түсінуі және темекіге қарсы берік ішкі ұстаным қалыптастыруы.

Салауатты өмір салты — бір реттік шешім емес, күнделікті таңдау.

Топтардың сәлемдесуі

1-топ: «Күркілдеуік»

Күрк-күрк көкжөтел,

Күркілдеген не жөтел?

Жасыңнан шексең темекі,

Түбіңе сенің сол жетер.

Түтінмен ыстап өкпені,

Никотин уын төккені.

Жүректің ұстап талмасы,

Мишықтың құрғап кеткені.

Мүгедек, ауру, демікпе —

Өмірге қатер төнеді.

Салауатты өмір сүрейік!

Темекі шекпеңіз!

2-топ: «Шиқылдауық»

Шиық-шиық деп шиқылдап,

Демігіп өкпе қиқылдап,

Табиғат берген денсаулық —

Құртамыз үгіп, қиқылдап.

Денеге дерт боп жетеді,

Әдет боп жаман кетеді.

Зиянды затты көп тұтсаң,

Өмірің қор боп өтеді.

Спортпен болып мәңгі дос,

Мағынасыз жүрме бос!

Зиянды заттан аулақ бол!

Достарыңа ақыл қос!

«Кім жылдам?»: сұрақ-жауап

1-топ сұрақтары

  1. Темекі тарту қай ғасырда, қай жылы пайда болды? — 1946 ж.
  2. Темекіні Еуропаға кім әкелді? — Х. Колумб пен оның серіктері.
  3. Еуропада темекі тартумен күрес қай ғасырда басталды? — XVII ғасырда.
  4. Никотин атауы кімнің есімімен байланысты? — Жан Нико (Францияның Португалиядағы елшісі).
  5. Адамдар темекінің зиянын біле тұра шеге береді — рас па? — Рас.
  6. Темекінің жасыл жапырақтарында никотин қанша пайыз? — 9%.
  7. Үндістер темекі өсімдігін қалай атаған? — Кохоба.
  8. Л. Н. Толстойдың қай еңбегінде темекі туралы жазылған? — «Балалық. Есею. Жастық» трилогиясында.
  9. Темекі туралы ең алғашқы кітапты кім жазды? — Эрсандесу де Овьеди.
  10. Никотиннің қасиеттері қандай? — Сары сұйықтық; суда және майда жақсы ериді.

2-топ сұрақтары

  1. Темекі құрамындағы улы зат қалай аталады? — Никотин.
  2. Темекі тартуда қандай химиялық үдеріс жүреді? — Құрғақ айдау.
  3. Еуропада темекі қалай аталды? — Табаго, табак.
  4. Темекіден туындайтын аурулар қандай? — Қолқа демікпесі, өкпе, жүрек, бауыр және т.б.
  5. Никотиннің адам үшін өлімге әкелетін мөлшері? — 35–70 мг.
  6. Ортақ іске араласып, қарым-қатынасты «жеңілдететін» ермек әрекет ретінде нені айтады? — Темекі тарту.
  7. Салмағы 16–20 кг итке қанша тамшы никотин берсе сеспей қатады? — 1 тамшы.
  8. Темекі шегіп тұрып қандай әрекеттерді жасауға болмайды? — Жүзу, баскетбол ойнау.
  9. Қай елде темекі тартушыларды жазалаудың ауыр түрлері қолданылған? — Англияда.
  10. Темекі құрамы неден тұрады? — Органикалық және бейорганикалық заттар.

Ескерту: кейбір даталар мен тарихи тұжырымдар дереккөздерге қарай әртүрлі берілуі мүмкін. Сабақтағы мақсат — темекінің зиянын ғылыми тұрғыда түсіндіру және алдын алу мәдениетін қалыптастыру.

Үй тапсырмасы: баяндама

1-топ: Никотин және улану белгілері

Темекі шегуді үйренудің ең «қауіпті шегі» көбіне 13–19 жас аралығына сәйкес келеді. Темекінің негізгі әсер етуші компоненті — никотин.

Никотинді 1828 жылы Пошельт пен Рейман бөліп алғаны айтылады. Темекі жапырағында никотин мөлшері орташа есеппен 1–1,5%, кейбір сорттарда 6–8% болуы мүмкін. 1 грамм темекіде шамамен 10–15 мг, 10 грамм темекіде 150 мг никотин болуы ықтимал.

Химиялық таза никотин — дәмі ащы, майлы, мөлдір сұйықтық. Шылымқұмарлар темекіні тұқылына дейін сорғанда осы дәмді сезуі мүмкін.

Никотин — жүйке жүйесіне, ас қорытуға, тыныс алуға және жүрек-қантамыр жүйесіне әсер ететін күшті у.

Никотинмен уланудың ықтимал белгілері

  • сілекейдің көп бөлінуі
  • лоқсу, құсу
  • терінің бозаруы
  • әлсіздік, бас айналу
  • ұйқының бұзылуы
  • үрей, бас ауруы, құлақтың шыңылдауы
  • тамыр соғуының жиілеуі

Темекінің ықтимал салдары (аталған мысалдар)

  • өкпе аурулары
  • жүрек ұстамасы
  • инфекциялық ауруларға бейімділік
  • тамақ, өңеш аурулары
  • әлсіздік, шыдамсыздық
  • ұмытшақтық

2-топ: Темекі түтінінің құрамы және ауқымды зардап

Темекі — заңды түрде қолданылатын, бірақ тәуелділік тудыратын есірткі сипатындағы өнім ретінде қарастырылады.

Темекі жапырағында танин, шайыр, крахмал және алкалоидтар кездеседі. Темекі түтінінде 30-дан астам улы заттардың болуы айтылды: никотин, көмірқышқыл газы, көміртек тотығы, көгеретін қышқыл, аммиак, шайырлы заттар, органикалық қышқылдар және т.б.

Келтірілген деректер (экологияға әсері)

  • жылына 720 мың тонна күкірт қышқылы
  • 384 мың тонна аммиак
  • 180 мың тонна никотин
  • 660 мың тонна темекі майы
  • 550 мың тоннадай иісті газ

Сигареттің 1–2 қорабында никотиннің өлімдік мөлшері болуы мүмкін; қауіптің «жасырын» болуы — оның ағзаға бірден емес, бөлшектеніп түсуі.

Дүниежүзінде темекі шегудің салдарынан жыл сайын миллиондаған адам қайтыс болатыны айтылады. Бүгінде жер шарында темекі шегетіндер саны 1,2 млрд шамасында деген дерек келтірілді.

Ерте жастан бастау қауіп-қатерді күшейтеді: өкпе аурулары мен туберкулез сияқты дерттермен байланысы жиі айтылады.

Қарапайым есеп: темекіге кететін ақша

Келтірілген мысал бойынша: күніне 1 қорап темекі — 60 теңге.

Аптасына

420 тг

60 × 7 күн

Айына

1680 тг

420 × 4 апта

Жылына

21840 тг

420 × 52 апта

Темекіні тастаған адамдардың айтқандары (мысал)

  • өкпе, жүрек және қан тамырлары ауруларының қаупі төмендейді
  • жеңіл дем аламын
  • ақшам үнемделеді
  • дені сау ұрпақ әкелуге мүмкіндік артады
  • өзімнің алдымда да, өзгелердің алдында да қысылмаймын
  • киімім мен шашым темекі иісінен арылады

Өз денсаулығың — өз қолыңда.

Пікірталас және сайыстық бөлімдер

Пікірталас сұрақтары

  • Қазақстанда туберкулезден болатын өлім-жітім себептері туралы пікір.
  • Дәстүрлі емес сауығу әдістерімен шұғылдану — дұрыс па?

Топ жетекшілер сайысы (үзінді)

Сұрақ:

Темекі тартқанда адам қандай улы газбен дем алады? Ол автокөлік қозғалтқышынан да шығады.

Жауап: Иіс газы — CO. Өте улы; қанның оттегі тасымалдауын төмендетеді.

Сұрақ:

Егер адам күніне 1 қорап темекі тартса, бір жылда өкпесіне қанша смола жиналады?

Жауап: Шамамен 1 литр.

«Тығырықтан шығу» (жағдаяттар)

Жағдаят 1:

Достарың темекі шегеді, ал сен шекпейсің. Сол үшін олар сені шеттетті. Не істер едің?

Жағдаят 2:

Әкең күндіз-түні темекі шегеді, тіпті дастархан басында да. Оған темекіні тастауға қалай ықпал етер едің?

«Жалғасын тап» (мақал-мәтел үлгілері)

1-топ: «Арақ ішіп, … шеккен — денсаулықтың түбіне жеткен.» (темекі)

2-топ: «Темекі шеккенің — … шеге қаққаның.» (темір табытқа)

Көріністер

  • 1-топ: «Темекі және ұрпақ»
  • 2-топ: «Темекінің пайдасы мен зияны»

Көріністер арқылы оқушыларға зиянды әдеттерге бой алдырмай, денсаулыққа жауапкершілікпен қарау және салауатты өмір салтын берік ұстану идеясы қорытындыланды.

Қорытынды және даналық сөздер

Нақылдар

  • Конфуций:

    «Жағымсыз әдеттерден арылу бүгін оңай, ертең кеш.»

  • Құран (Ағраф сүресі, 23-аят):

    «Раббымыз, біз өзімізге-өзіміз зұлымдық қылдық. Егер Сен бізді кешіріп, рахым етпесең, әлбетте зиян шегушілерден боламыз.»

  • Құран (Ниса сүресі, 29-аят):

    «Өздеріңді-өздерің өлтірмеңдер!»

  • Халық даналығы:

    «Арақ ішіп, темекі шеккен — денсаулығының түбіне жеткен.»

  • Шораяқтың Омары:

    «Денсаулыққа зор кесел, үйрете көрме ауызды насыбай менен шылымға.»

Түйін

Қазіргі медицина темекі шегудің адамды баяу өлімге жетелейтін зиянды әдет екенін ескертеді. Әрбір тал темекі адамның өмірін қысқартатыны туралы тұжырымдар кең таралған.

Ұстаным:

Арақ ішпейміз, темекі тартпаймыз — денсаулықты қорғаймыз, болашақты таңдаймыз.

Сайыс-сабақ оқушыларды зиянды әдеттерден аулақ болып, өз денсаулығына мән беруге және салауатты өмір салтын ұстануға шақырумен аяқталды.

Қош сау болыңыздар!