Тың және тыңайған жерлер
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Оқушылардың өздігінен білім алуына жағдай жасай отырып, тың игеру тақырыбын меңгерту.
Дамытушылық
Алған білімін жетілдіру арқылы шығармашылық ізденістерін дамыту.
Тәрбиелік
Патриоттық сезімін оятып, еңбек адамдарының ерлік істерін дәріптеу арқылы еңбексүйгіштікке тәрбиелеу.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру
Сабақтың мақсаты, жұмыс тәртібі және топтық ережелер қысқаша анықталады.
II. Жаңа сабақты түсіндіру
1) Тақырыпты ашу: қызығушылықты ояту
С. Мәуленовтың «Дала дәптерінен» үзінді оқылады.
Көнбей адам ырқына, Жаңа атқан тың дала. Жаңа совхоз жұртында Жалғыз шатыр — бір қада. Боран, боран бұрқыраған, Бастырмайды бір қадам. Қарды аспан диірмені Бұрқыратып ұнтаған. Күресіңді күрт бұзып, Жел күреді сапырып. Көкте ойнады бұлт жүзіп, Найзағайы атылып. Жалғыз шатыр — бір қада, Кішігірім бір қала.
2) Бағалау парағы
Әр оқушыға немесе топқа бағалау парағы ұсынылады. Бағалау критерийлері түсіндіріледі.
3) Кластер құрастыру
«Тың және тыңайған жерлер» тақырыбы бойынша тапсырма 3 топқа бөлініп беріледі.
- Негізгі ұғымдарды жинақтау
- Себеп–салдарды көрсету
- Ортақ қорытынды жасау
4) «Түртіп алу» стратегиясы
Сабақ барысында кездескен, бірақ түсініксіз жаңа сөздер мен ұғымдарды белгілеп отырыңыз: «білемін» — +, «білмеймін» — −. Кейін бір-біріңізге түсіндіресіздер; егер ешқайсыңыз білмесеңіздер, мұғалім түсіндіреді.
Негізгі анықтамалар
- Тың жер — ғасырлар бойы жыртылмаған жер.
- Тыңайған жер — бұрын жыртылған, бірақ бірнеше жыл пайдаланылмай жатқан жер.
Сабақта кездесетін ұғымдар
- Экология — табиғаттағы өзгерістерді, құбылыстарды, табиғи заңдылықтарды және адамның іс-әрекетімен байланысын зерттейтін кешенді ғылымдар жиынтығы.
- Демография — халықтың құрамын, санын, өсімі мен кемуін зерттейтін ғылым.
- Эрозия — жердің (немесе басқа нысанның) жоғарғы қабатының толық немесе ішінара бұзылу үдерісі.
Талқылау сұрағы: «Сабақтың тақырыбы сіздерге түсінікті ме?»
5) Мәтінмен жұмыс
Оқу уақыты: 5 минут. Мәтіндегі негізгі ойды, жаңа ұғымдарды және дәлел-дәйектерді белгілеу ұсынылады.
6) Мұғалімнің сөзі (рефлексиялық ой)
Тың игеру трагедиясын ұмытуға болмайды. Өйткені дала жыртылды, тіл тұмшаланды. Бұған не себеп болды? 1950-жылдардың басында Кеңес түрмелерінен шамамен 10 миллион адам босап шықты. Оларды жұмыспен қамту қиынға соқты, әрі олардың ішінде қылмысқа бейім топтар да болды. Осы жағдай «тың игеру» ұранымен бүркемеленіп, көптеген адамдардың Қазақстанға жаппай қоныс аударуына әкелді. Қысқа уақыт ішінде 1,5 миллионға жуық адам көшірілді. Соның салдарынан 1959 жылы қазақ халқы өз ата-мекенінде 30 пайыздан аспай қалды.
Сол жылдары Қазақстанға келген Н. Хрущев тың игерушілер алдында жергілікті халықты кемсітетін сөздер айтып, қоныстанушыларды «жер иесі» ретінде көрсетуге тырысты деген деректер айтылады. Мұндай қорлыққа шыдамаған ел ішінде наразылық күшейіп, кей өңірлерде ашық қарсы шығу көріністері болғаны туралы ауызша деректер кездеседі.
Сондай-ақ отаршылдық сипаттағы идеялар бұрыннан айтылып келгені белгілі: мысалы, декабристер қозғалысының өкілі П. И. Пестельдің «Русская правда» еңбегінде өзге халықтарды бір «орыс тілді» кеңістікке біріктіру, елді мекендер атауын орыстандыру туралы тұжырымдар келтіріледі. Тың игеру кезеңінде Солтүстік Қазақстан өңірлерінде осындай саясаттың салдары айқын сезілді.
Талқылауға арналған сұрақтар
- Тың игерудің демографиялық салдары қандай болды?
- Экологиялық өзгерістердің негізгі себептері мен көріністері қандай?
- Тарихи оқиғаны бағалауда дерек пен пікірді қалай ажыратуға болады?
7) «Редакторлық өңдеу» стратегиясы
Тапсырма: берілген мәтіндегі сөздердің жетіспейтін әріптерін толықтырып, сауатты нұсқасын жазыңыз. Соңында топ ішінде бір-бірінің жұмысын тексеріп, ең дәл және ең сауатты нұсқаны ортақ үлгі ретінде бекітіңіз.
Нәтиже
Оқушылар тарихи мәтінді сауатты өңдеуге, ұғымдарды нақты қолдануға және дәлелді пікір айтуға дағдыланады.
Қысқаша қорытынды
Бұл сабақ құрылымы оқушыларды топпен жұмыс істеуге, жаңа ұғымдарды меңгеруге, мәтінмен дәлелді талдау жасауға және тың игеру кезеңінің тарихи, демографиялық әрі экологиялық салдарын түсіндіруге бағытталған.