Қазақша рефераттар

Тұрлаусыз мүшелер

Ақмола облысы, Степногорск қаласы, №2 Бестөбе орта мектебі

Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі: Анаргүл Көкешева

8-сынып Бекіту сабағы Қазақ тілі

Сөйлем мүшелерін қайталау

Бұл сабақта оқушылар сөйлем мүшелері туралы алған білімін жүйелеп, мысалдар арқылы бекітеді. Жұмыс түрлері: сұрақ-жауап, талдау, ой қорыту, іздендіру тапсырмалары.

Білімділік мақсаты

  • Сөйлем мүшелері бойынша білімді еске түсіру және бекіту.
  • Сөйлем мүшелерін дұрыс ажырата білуге үйрету.
  • Мысал келтіру арқылы түсінікті нақтылау.

Дамытушылық мақсаты

  • Танымдық белсенділікті арттыру.
  • Тіл байлығын және шығармашылық ойлау қабілетін дамыту.
  • Өз бетімен жұмыс істеу дағдысын қалыптастыру, логикалық ойлауды дамыту.

Тәрбиелік мақсаты

  • Рухани-адамгершілік құндылықтарды нығайту.
  • Еңбексүйгіштік дағдыларын қалыптастыру.
  • Отанды сүюге, қазақ тіліне қызығушылықты арттыру.

Сабақ ресурстары

Пәнаралық байланыс
Әдебиет
Көрнекілігі
Слайдтар, тест тапсырмалары, семантикалық карта
Әдіс-тәсілдер
Сұрақ-жауап, талдау, ой қорыту, іздендіру

Сабақтың құрылымы

  1. Ұйымдастыру кезеңі
  2. Қайталау сұрақтары
  3. Синтаксистік талдау
  4. Лексика-грамматикалық және дыбыстық талдау
  5. «Мені тап!» ойыны
  6. Семантикалық кесте
  7. Сызба бойынша сөйлем құрастыру
  8. Тест жұмысы (2 нұсқа)
  9. Қорытынды және рефлексия
  10. Бағалау және үй тапсырмасы

Ұйымдастыру және қайталау сұрақтары

Оқушылармен амандасып, зейінді сабаққа бағыттай отырып, сөйлем мүшелері бойынша негізгі ұғымдарды еске түсіру ұсынылады.

Негізгі сұрақтар

  1. Сөйлем мүшесі дегеніміз не?
  2. Сөйлем мүшесі бола алмайтын сөздер қайсы?
  3. Сөйлем мүшесінің белгілері қандай?
  4. Сөйлем мүшелері құрамына қарай нешеге бөлінеді?
  5. Атқаратын қызметіне қарай қалай бөлінеді?
  6. Тұрлаулы мүшелер дегеніміз не?
  7. Тұрлаусыз мүшелер дегеніміз не?
  8. Бастауыш дегеніміз не?
  9. Бастауыш болатын сөз таптарын ата.
  10. Баяндауыш дегеніміз не?
  11. Баяндауыш болатын сөз таптарын ата.

Тұрлаусыз мүшелер

Оқушылар қатар бойынша тұрлаусыз мүшелердің ережесін айтады:

  • 1-қатар: толықтауыш
  • 2-қатар: анықтауыш
  • 3-қатар: пысықтауыш

Жұмысқа дайындық

Дәптерді ашып, бүгінгі күнді жазғаннан кейін төмендегі тапсырмаларға кезекпен кіріседі.

Сатылай-кешенді талдау Сөз құрамын талдау Дыбыстық талдау Ойын тапсырмасы

Синтаксистік талдау тапсырмалары

Төмендегі сөйлемдерге синтаксистік (сатылай-кешенді) талдау жасалады.

1-сөйлем

Бүгінгідей күндеріміз үшін талай ғасырлар бойы ата-бабаларымыз қанды жолға тәуекел етіп, басын тікті.

2-сөйлем

Қазақ халқы күй өнерін ерекше қадірлеген.

Сөз құрамын талдау

  • ғасырлар
  • тікті

Дыбыстық талдау (математикалық тәсіл)

  • Қазақстан
  • тәуелсіздік

«Мені тап!» ойыны

Ойын шарты

Берілген мақал-мәтелдерді оқып, әр қатар өзіне тиесілі сөйлем мүшесін табады: 1-қатар — анықтауыш, 2-қатар — пысықтауыш, 3-қатар — толықтауыш.

1-қатар: анықтауыш

  • Жаман жолдас жауға қалдырар.
  • Гүл — жердің көркі, қыз — елдің көркі.
  • Байлықтың атасы — еңбек, анасы — жер.

2-қатар: пысықтауыш

  • Қорыққан бұрын жұдырықтар.
  • Ер жігіт елі үшін туады, елі үшін өледі.
  • Болат қайнауда шынығады, батыр майданда шынығады.

3-қатар: толықтауыш

  • Темірді қызған кезде соқ.
  • Талаптыға нұр жауар.
  • Қайғысыз қара суға семірер.

Семантикалық кесте

Сөйлем мүшелерін (бастауыш, баяндауыш, толықтауыш, анықтауыш, пысықтауыш) анықтап, кестені толтырыңыз.

Сөйлем Бастауыш Баяндауыш Толықтауыш Анықтауыш Пысықтауыш
Біз бүгінгі жетістіктерімізге тәуелсіздіктің арқасында жеттік. — — — — —
Мен тәуелсіз елдің азаматы болғаныма мақтанамын. — — — — —
Тәуелсіздікті аңсамайтын халық ешқашан болмайды. — — — — —

Сызба 1

Анықтауыш — бастауыш — пысықтауыш — пысықтауыш — баяндауыш

Сызба 2

Пысықтауыш — бастауыш — пысықтауыш — баяндауыш

Сызба 3

Бастауыш — толықтауыш — пысықтауыш — баяндауыш

Тест жұмысы (2 нұсқа)

Сөйлем мүшелерін қаншалықты меңгергенді тексеру және сабақты қорытындылау мақсатында 2 нұсқада тест беріледі. Әр нұсқа 6 сұрақтан тұрады, әр сұрақта 6 жауап нұсқасы ұсынылады. Тест парағының соңындағы бос торкөздерге дұрыс жауаптардың нөмірі жазылады.

1-нұсқа

  1. Сөйлем мүшелері атқаратын қызметіне қарай қалай бөлінеді?

    1. Бастауыш, анықтауыш.
    2. Тұрлаулы, тұрлаусыз.
    3. Бастауыш, баяндауыш.
    4. Тұрлаусыз, пысықтауыш.
    5. Толықтауыш, пысықтауыш.
    6. Анықтауыш, толықтауыш.

  2. Сөйлем мүшелері құрамына қарай қалай бөлінеді?

    1. Дара, күрделі, үйірлі.
    2. Анықтауыш, толықтауыш, пысықтауыш.
    3. Тұрлаулы, тұрлаусыз.
    4. Бастауыш, баяндауыш.
    5. Анықтауыш, толықтауыш, үйірлі.
    6. Дара, күрделі, тұрлаулы.

  3. Бастауыш қай сөз табынан? «Сендер бақытты адамсыңдар.»

    1. Зат есім.
    2. Сын есім.
    3. Сан есім.
    4. Етістік.
    5. Есімдік.
    6. Үстеу.

  4. Тура толықтауыш қай септікте тұрады?

    1. Барыс септік.
    2. Ілік септік.
    3. Табыс септік.
    4. Жатыс септік.
    5. Шығыс септік.
    6. Көмектес септік.

  5. Мекен, мезгіл, қимыл-сын, себеп мәнін айқындайтын тұрлаусыз мүше қайсы?

    1. Бастауыш.
    2. Баяндауыш.
    3. Толықтауыш.
    4. Анықтауыш.
    5. Тура толықтауыш.
    6. Пысықтауыш.

  6. Сөйлемдегі анықтауыштың байланысу түрі қайсы?

    1. Қиысу.
    2. Қабысу, матасу.
    3. Меңгеру.
    4. Матасу, жанасу.
    5. Жанасу.
    6. Жанасу, қабысу.

2-нұсқа

  1. Атау септігінде тұрып, іс-оқиғаны білдіретін сөйлем мүшесі қайсы?

    1. Бастауыш.
    2. Баяндауыш.
    3. Толықтауыш.
    4. Анықтауыш.
    5. Пысықтауыш.
    6. Тұрлаусыз мүшелер.

  2. Бастауыш пен баяндауыштың сөйлемдегі байланысу түрі қайсы?

    1. Матасу.
    2. Меңгеру.
    3. Қиысу.
    4. Жанасу.
    5. Қабысу.
    6. Меңгеру, жанасу.

  3. Баяндауыш қай сөз табынан? «Бүгін күн суық.»

    1. Зат есім.
    2. Сын есім.
    3. Сан есім.
    4. Есімдік.
    5. Етістік.
    6. Есімше.

  4. Қашан? Қалай? Қайда? сұрақтарына жауап беретін сөйлем мүшесі қайсы?

    1. Бастауыш.
    2. Баяндауыш.
    3. Толықтауыш.
    4. Анықтауыш.
    5. Пысықтауыш.
    6. Тұрлаулы мүшелер.

  5. Тура толықтауышты табыңыз: «Балаңды бес жасқа дейін хандай көтер, он бес жасқа дейін құлдай жұмса.»

    1. Бес жасқа.
    2. Хандай.
    3. Балаңды.
    4. Көтер.
    5. Он бес жасқа.
    6. Құлдай жұмса.

  6. Дара бастауышы бар сөйлемді көрсетіңіз.

    1. Ұлы ақын Абай Семей өңірінде дүниеге келген.
    2. Қазақстан жері — пайдалы қазбаларға бай.
    3. Қазақ халқы өзінің тәуелсіздігін 1991 жылы жариялады.
    4. Абайлар Қарашоқыға түс ауа жетті.
    5. Менің ол кітапты оқығым келді.
    6. Тәуке хан ел басқару ісіне беделі зор билер мен батырларды топтастырған.

Қорытынды, рефлексия және бағалау

Қорытынды сұрақтар

  • Сабақ ұнады ма?
  • Не үйрендіңдер, нені нақтыладыңдар?
  • Сабақтың қай бөлігі қызықты болды?

Рефлексия (ой толғау)

  • Қандай әсер алдыңдар?
  • Қай тапсырма қиындық туғызды?
  • Қиындықты қалай жеңуге болады?

Бағалау

Сабаққа белсенді қатысқан оқушылардың білімі қалыптастырушы бағалау арқылы қорытындыланады.

Назар аударатын өлшемдер

  • Сөйлем мүшелерін дұрыс анықтау
  • Талдауда дәлел келтіру
  • Жұп/топпен жұмыста белсенділік

Үй тапсырмасы (1)

«Тәуелсіз елдің ұланымыз» тақырыбына шағын шығарма жазу.

Үй тапсырмасы (2)

«Тәуелсіздік» тақырыбына 5 сөйлем құрастыру.