Наурыз тойы салтанат, Наурыз тойы мархабат
Наурыз — құт-береке мерекесі
Мақсаты
Наурыз мерекесінің Шығыс халықтарының көбінде көктем мен еңбектің ежелгі мейрамы екенін түсіндіру. Бұл күн — күн мен түн теңелетін ерекше мезет.
Негізгі ұғым
Наурыз көженің ерекшелігін таныту, оның жеті түрлі тағамнан жасалатынын айтып, мәнін түсіндіру.
Сахналық ашылу
Бастаушының құттықтауы
Қош келіпсіз, құрметті ата-аналар! Жүздеріңізден мейірім мен нұр төгілер. Алдарыңызда жауқазындай құлпырған — балғын шақтың бақытты балалары.
Армысыздар, мұғалімдер — әз жандар! Білім іздеп, инемен құдық қазғандар. Сіздерді құшақ жая қарсы аламыз: бүгін ән шырқалып, би биленеді!
Ән: «Наурыз — жыл басы»
Наурыз тойы тамаша, Наурыз тойы жаңаша.
Табиғат та тамаша, тамылжып тұр жараса.
Наурыз тойы салтанат, Наурыз тойы мархабат.
Әр жүректен ән тарап, шаттанады шартарап.
Көрініс: «Наурызды қарсы алайық»
Оқушылар: «Қарсы алайық Наурызды!»
Наурыз қыз:
Наурыз қызбын, нөкерлерім қасымда. Ұлыс күніне асығып жеттім. Келген жылым, жақсылыққа бастасын! Қуанышпен әр үйдің босағасын аттасын. Шуағыңмен тасып отыр, адамдарды бір-біріне жақын ет. Болсын әр күн бақытты! Енді тыңдаңыздар: жыл иесі — Жылан.
Жылан:
Мен — Жыланмын. Ұлу жылдың жоралғысын жалғаймын. Ақ тілекті жалау етіп келдім, даярлық сыныптың қонағымын. Жақсы оқудың да, өнегелі тәртіптің де нышаны болайын.
Өлең өрлеп, жыр самғай, үйлессе әсем сәніміз —
Болады екен жыл сондай, қандай болса Наурызымыз.
Жан қалмасын жай тұрған, мәз болсын жас-кәріміз;
Күй шертілсін, ән айтылып, би билесін бәріміз!
Би: «Айгөлек» (қыздар)
Әуен ырғағымен қыздар тобы ұлттық би орындайды.
Шашу, ән және ақ тілек
Бастаушы
Наурыз келсе, құт келгені, халайық! Есік ашып, шашу шашып, ел болып қарсы алайық.
Уа, халайық, құлақ сал! Жақсылыққа жан баласы қашанда тоймаған. Жаңа жылдың басы деп, жыл сайын бірге тойлаймыз.
Ақ жаулықты аналар — Наурыздың аппақ қарындай, ананың аппақ арындай. Әжеміз Наурыз көже әкелді. Қош келдіңіз, әже!
Әженің батасы
Наурыз құтты болсын! Бұл мейрам әр шаңыраққа бақыт, табыс, қуаныш әкелсін. Ұлыс бақты болсын! Әр күндерің жақсы болсын!
Ақ мол болсын! Бәле-жала жерге енсін! Төрт түлік ақты болсын! Қайда барсаң, жолың болсын!
Наурыз көже: жеті дәмнің берекесі
Оқушылардың өлеңі
Наурыз тойын әсем етіп, әжем еске түсірді: бізге арнап әдейі Наурыз көже пісірді.
Ашылды да кебеже, дәм әзірлеу басталды: әжем Наурыз көжеге жеті түрлі ас салды.
Көженің құрамы (мысал)
- Бидай
- Күріш
- Тары
- Сүр ет
- Шұжық
- Құрт (ащылау дәм)
- Қосымша дәм (су/сорпа, тұз)
Ескерту: өңірлік дәстүрге қарай жеті дәмнің түрі өзгеруі мүмкін, бірақ мағынасы — молшылық пен татулық.
Көңілді думан: ән, би, ойын
Шақыру
Ал, халайық, тұрмайық! Әндетейік, шырқайық! Ортамызды ашайық. Думандатып би билеп, ән мен күйді төгілдіріп, інжу-маржан шашайық. Жиналған жұрт таң қалсын, өнерден күмбез жасайық!
Би: «Батырлар биі» (ұлдар)
Ұлдар тобы жігерлі қимылмен ұлттық би орындайды.
Қыс өтіп, қар кетіп, шырайлы жаз жетіп,
Шаруаның кенелген — мейрамы ежелден.
Құтты болсын, Наурыз!
Дәстүрдің жаңғыруы
Жаңғырар дәстүр-салтымыз, көзелсін бұлақ-жылғасы. Қастерлі халқымыздың мерекесі — Наурыз, жыл басы.
Алдаркөсе сахнаға шығады
Күн мен айға, әлемге ыстық сәлем! Қарттарым, сіздерге иіліп сәлем берем. Орындалсын ойларың — құтты болсын тойларың!
Ей, балалар, енді маған қараңдар: Наурызды тойлайық, қызық ойын ойнайық!
Ойын: «Ханталапай»
Айтыс — көктемнің ажары
Айтыссыз мына өмірдің несі көктем? Айтыс десе, қазақтың есі кетер. Ақынның тауып айтқан өткір сөзі тыңдаушының көкейін тесіп өтер.
Ақыл-білім жастарда — сөз берейік жастарға. Нұрдаулет пен Еркеназдың өнерін тыңдайық!
Айтыс: Тоғжан — Алихан
Сайыс: сұрақ-жауап (асық арқылы)
Осы сәтте Тазша бала дорбасындағы нөмірленген асықтарды оқушыларға үлестіреді. Нөмірлер аталып, сұрақтар сайыс түрінде қойылады.
«Қошақан» тобының сұрақтары
- Наурыз дегеніміз не?
- Наурыз туралы қандай мақал-мәтел білесің?
- Наурыз туралы ән немесе өлең айт.
- Жеті қазынаны ата.
- Жеті ата дегеніміз қандай ұғым? Атауларын ата.
«Ботақан» тобының сұрақтары
- Үш тәттіні ата.
- Үш арсыз деген не?
- Шұбат дегеніміз не? Ол қалай дайындалады?
- Төрт түлікке қандай жануарлар жатады? Аттарын ата.
- Наурыз көже дегеніміз не?
Ойын: «Теңге алу»
Ептілік пен шапшаңдықты қажет ететін ұлттық ойын ойнатылады.
Қорытынды тілек және мерекелік ән
Өлең жолдары
Күн ғой бүгін жарылған ақ түйенің қарыны.
Ақ дастархан жайылған, лаулап ошақ жалыны.
Ұлыс күні — ұлыстың күн мен түнді теңеген,
Тәтті дәмін ырыстың таттық Наурыз көжеден.
Жасай берсін жаңа күн, туа берсін жаңа жыр,
Дүр сілкінсін даламыз — құтты болсын Жаңа жыл!
Құтты болсын Наурыз той! Құтты болсын жаңа жыл!
Әндер және соңғы сөз
Ән: «Қазақы дастарханы»
Ән қосылсын әніңе, сән қосылсын сәніңе! Ырысты боп жаңа жыл, бақ дарысын бәріңе!
Ой қосылып ойыңа, бой қосылсын бойыңа! Аман-есен жетейік келер Наурыз тойына!
Мерекенің соңында әже балаларға бата беріп, қонақтарды Наурыз көжеге шақырады.