Зарина - сақ билеушісінің қызы, кейіннен сақ патшайымы
Зарина — сақ патшайымдарының бірі
Сақ патшайымдары туралы сөз болғанда, Томиристен кейін жиі аталатын есім — Зарина (б.з.д. 558–518 жж.). Ол сақ билеушісінің қызы болып, кейін ел тізгінін ұстаған патшайым дәрежесіне көтерілді. Аңыз бен тарихи деректерде Заринаның қайсар мінезі, ақыл-парасаты және ел мүддесін бәрінен жоғары қойған тұлғалығы айқын көрінеді.
Тұлғалық қыры
Батылдық, сұлулық және даналық қасиеттерімен дараланған билеуші.
Әскер және тәртіп
Қырық қыздан тұратын жасағы туралы дерек ел жадында сақталған.
Негізгі ұстаным
Жеке бақтан бұрын ел тәуелсіздігін таңдауы — оқиғаның өзегі.
Қырық қыз жасағы және «амазонкалар» туралы түсінік
Деректерде Заринаның Сығанақ маңындағы Роксанаки қаласында қырық қыздан тұратын жеке жасақ құрғаны айтылады. Кейбір еңбектерде оны «амазонкалар жасағын басқарған» деп те көрсетеді. Дегенмен, Зарина жайлы деректер мен амазонкалар туралы зерттеулерді салыстырғанда, бұл екеуі бір тұлға не бір құбылыс емес екені аңғарылады: ұқсас сипаттар болғанымен, тарихи-мәдени контексті бөлек.
Ежелгі авторлар не дейді?
Грек тарихшылары Ктесий мен Геродот сақ қыздарының батыл, өжет келетінін жазады. Бірнеше дереккөзде әскери дағдыларды — садақ ату, қылыштасу, найза лақтыруды — меңгермеген сақ қыздары тұрмысқа шықпаған деген мәлімет кездеседі. Соғыс уақытында әйелдер отбасыны ғана емес, кейде жорықтағы жауынгерлерді де аң аулап асырағаны туралы деректер бар.
Парсылармен тартыс және Стриангей туралы хикая
Сақтардың басты қарсыластарының бірі — парсылар. Зарина есімінің парсы әлемімен байланыса айтылуы да осы тарихи жағдаймен сабақтас. Мидия ханзадасы Стриангеймен кездесуі туралы бірнеше нұсқа бар.
Бір нұсқа
Зарина аң аулап жүріп, алысқа ұзап кеткенін аңғармай қалып, парсы жауынгерлеріне тап болады.
Екінші нұсқа
Ол тұтқындағы құрбысын босатып алу үшін барып, сонда ханзаданың көзіне түседі.
Екі нұсқада да ортақ деталь бар: шайқас не қақтығыс үстінде Заринаның дулығасы шешіліп кетіп, ханзада оның көркіне тәнті болады. Осы сезім екі ел арасындағы қатынасты жұмсартып, уақытша тыныштық орнатады. Кейін ханзада екі патшалықты біріктіріп, бір ел болуды ұсынады.
Таңдау: махаббат па, тәуелсіздік пе?
Аңызға сәйкес, Зарина бұл ұсынысқа бірден жауап бермей, бір жылдан кейін шешімін айтатынын жеткізеді. Уәделі уақыт келгенде екі елдің әскері бетпе-бет кездеседі. Сол сәтте Заринаның патшалық тәж киіп келгенін көрген Стриангей оның ішкі шешімін сезгендей болады.
Заринаның сөзі (мазмұндық ықшам нұсқа)
Ол ханзаданы сүйетінін жасырмайды, бірақ әйел бола алмайтынын айтады: егер екеуі қосылса, билік салмағы ханзада жағына ауып, сақ елі тәуелділікке түсуі мүмкін. Зарина үшін ел еркіндігі — жеке бақыттан жоғары. Қоштасу сәті екеуіне де ауыр тиіп, олар бір-бірін қимай тарқасады.
Бұл шешім Заринаны тек билеуші ретінде емес, тарихи-әдеби бейне ретінде де биіктетеді: ол өз бақытына емес, елінің тәуелсіздігіне басымдық береді. Кейінгі ұрпақ үшін бұл — ел намысын жоғары ұстаудың үлгісі.
Тарихи деректер мен мұра
Зарина туралы мәліметтер ежелгі дүние тарихшылары Диодор мен Ктесий жазбаларында ұшырасады. Оның есімі Ассирия мен Мидия мемлекеттерінің Азия аймағымен байланыстары сөз болған тұстарда да аталады. Кей еңбектерде Заринаның көрші патшалардың талай шапқыншылығын тойтарып, ел тұрмысын жақсартып, қалалар салдырғаны айтылады.
Эпикалық дәстүрдегі жалғастық
Зарина тағдырына байланысты туған «Зарина және Стриангия» атты жыр да бар. Мәтіні толық сақталмағанымен, қаһармандық эпос рухындағы туынды екені аңғарылады. Заринаның ерлік бейнесі көне түркі әдебиетіндегі «Қырық қыз», «Баршын қыз» секілді жыр-дастандармен үндеседі.
Ескерткіш және қастерлеу
Аңыз бойынша, Зарина қайтыс болғанда ел-жұрты оның басына үшбұрышты пирамида орнатып, айрықша құрмет көрсеткен. Орыс тарихшысы В. Н. Татищев (1686–1750) құрастырған сөздікте Заринаға қатысты алтыннан жасалған ескерткіш туралы дерек айтылады.
Қорытынды ой
Зарина — тарихи дерек, аңыз және эпикалық жад тоғысқан тұлға. Оның бейнесі билік пен жауапкершіліктің, махаббат пен ел мүддесінің, жеке сезім мен тәуелсіздік идеалының арасындағы таңдауды айқын көрсетеді.