Аяқ киімдер

Қазақтың ұлттық киімдері: жинақтағы шолу

Бұл жинақтан қазақтың ұлттық киімдерінің түрлерін және киімге қатысты дәстүрлі наным-сенімдерді таба аласыз. Төменде материалдарына қарай киім түрлері, сондай-ақ бас киімдер мен олардың әшекейлері жүйеленіп берілді.

Материалдарына қарай киімдер

Киізден жасалатын киімдер

Байпақ
Кебенек
Киіз етік
Киіз қалпақ
Пима

Теріден жасалатын киімдер

Сырт киімдер

Аба
Бота ішік
Жарғақ
Тайжақы
Тақыр шалбар
Тон

Бас киімдер

Бөрік
Құлақшын
Малақай
Тақия
Тымақ

Аяқ киімдер

Кебіс
Мәсі
Мықшима
Саптама етік
Шарық (Шоқай)
Шоңқайма

Жүннен жасалатын киімдер

Жабағы күпі
Жадағай шапан
Жүн қолғап
Жүн шұлық
Мойынша
Түйе жүн далбағай
Түйе жүн кеудеше
Шекпен
Шидем шекпен

Киімге байланысты ырымдар мен тыйымдар

Қазақ дүниетанымында киім — тек тұрмыстық бұйым емес, адамның бағы, жолы, ниетімен байланыстырылған киелі нышан. Төмендегі тыйым-ырымдар сол түсініктің көрінісі ретінде сақталған.

Бас киімге қатысты

Жас қызға ақ не қара орамал тартпайды: ақ — жаулықтың, қара — қайғының белгісі.
Бас киімді кез келген жерге тастамайды, аяққа баспайды, үстіне отырмайды.
Бас киімді айырбастамайды, сатпайды, бөтен адамға бермейді және сыйға тартпайды: «бағы кетеді» деген наным бар.
Емізулі баласы бар әйел жалаңбас баласын емізбейді деген түсінік кездеседі.
Ер адам әйелдің киімін кимейді, жаулық салмайды: «еркектігінен айырылады» деген тыйым айтылады.

Киім мен аяқ киімге қатысты

Киімнің түймесін айқастырып салса, қуанышты хабар келеді деп жорыған.
Ілулі тұрған киімнің түймесін сала бермейді деген ырым бар.
Аяқ киімді оң аяқтан бастап киіп, сол аяқтан шешеді.
Шалбарды отырып, оң аяқтан киіп, сол аяқтан шешеді.
Аяқ киімді төңкеріп қоюға, теріс киюге болмайды: «жолы болмайды» дейді.
Қазақ аяқ киімнің табанына қарамайды: «табаны баспаған жер жоқ» деген ұғыммен байланысты.
Жорықта не алыс сапарда жастанатын басқа нәрсе болмаған жағдайда етікті жастанған.

Салтқа қатысты нанымдар (таңдау, тілек, ырым)

Қонаққа келген сәбиге көгендік береді немесе киім әперу дәстүрі кездеседі.

Киім сатып алғанда: «Киімің күйрек, жаның берік болсын!» деп тілек айтады.

Нәрестенің иткөйлекті далаға тастамайды: «сәбиге сырқат жұғады» деген сенім болған. Иткөйлек — баланың бақ-берекесімен байланыстырылған.

«Етік жолға бастайды, шалбар жастансаң сорға бастайды» деген мәтел-наным айтылады.

Ұлтарақты етікке салмас бұрын, жол ашу ниетімен оның алдыңғы, бағытына қараған тұсын тіліп қою ырымы жасалған.

Шалбар мен етікті тұрып киюге болмайды деген тыйым бар (ерекше жағдайда, соғыс кезінде ғана рұқсат етіледі деп түсіндірілген).

Екіқабат әйел ұл тілесе, ер адамның қару-жарағын не шалбарын басына жастанған; қыз тілесе — қызыл ала шыт, әйел көйлегі немесе әшекей (жүзік, сырға, алқа) жастанған.

Әйел босанарда «жолы ашылсын» деп қыз көйлегінің етегін жырту немесе ұл шалбарының балағын тіліп қою ырымы да кездеседі.

Ұлттық бас киімдердің жіктелуі

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қазақ киімдерін зерттеген И.В. Захарова мен Р.Р. Ходжаева ер адамдардың бас киімдерін 6 топқа бөледі:

1) Тақия — матадан тігілетін, қалпақ пен тымақ астынан киетін шағын бас киім.
2) Төбетей — матадан тігіліп, етегі терімен көмкерілетін шағын бас киім.
3) Қалпақ — киізден тігілетін бас киім.
4) Башлық (күләпара) — қалың матадан тігілетін бас киім түрі.
5) Бөрік — терімен қапталған жылы бас киім.
6) Тымақ — аң терісінен жасалып, суықта киілетін бас киім.

Ерлердің бас киімдері

Тақия

Шағын бас киім. Сәтен, шұға, барқыт тәрізді маталардан тігіледі. Зерлі, үкілі, оқалы, сырма, шошақ төбе, тікше, қатипа сияқты бірнеше түрі бар. Қытайдың Шыңжан өңіріндегі қазақтар арасында «Қызай тақия» атауы да кездеседі.

Қалпақ

Ақ киізден немесе қалың матадан жасалады. Көбіне биік төбелі келеді. Ақ жүн мен түбіт араласқан шымыр киізден тігілген түрлері кездеседі.

Мұрақ

Екі жағы қошқар мүйізді, лауазымды адамдар киетін салтанатты қалпақ түрі.

Тымақ

Аңның немесе малдың терісінен тігілетін, өте жылы қысқы бас киім. Маңдайы, екі құлағы және желке мен жотаны жабатын артқы етегі болады. Вл. Плотников (1859–1862) тымақтың 15 түрін жазып қалдырған. Белгілі түрлері: жаба салма, қайырма, дөңгелек төбелі, шошақ төбе, жекей тымақ.

Құлақшын

Бағалы аң терілерінен, сондай-ақ бұзау, құлын, қозы-лақтың бұйра терісінен (елтірі) тігілетін қысқы бас киім.

Малақай

Аң терісі мен елтіріден, арасына жүн не мақта салып сырып тігілетін жылы бас киім. Кейінгі кезде қыздар да суықта киіп жүреді.

Бөрік, жалбағай және күләпара

Бөрікті ерлер де, қыздар да киген. Сырты мақпал, пүліш, барқыт сияқты қымбат маталардан жасалып, жиегіне аң не мал терісі ұсталады; жазғы және қысқы түрлері бар. Төбесі көбіне төрт сай немесе алты сай болады. Сал-серілер бөрікке үкі таққан.

Жалбағай, башлық, далбай, күләпара — тымаққа ұқсас, ақ киізден тігілетін бас киімдер. «Күлә» сөзі парсы тілінде «бас киім» мағынасын береді. Матадан астар салып тігілетіні — күләпара, қысқа түрі — жалбағай (тымақ сыртынан да киілген).

Әйелдердің бас киімдері

Қазақ әйелдерінің бас киімі жасына және отбасылық жағдайына қарай ерекшеленген. Жазғы және қысқы түрлері болады. Негізгі атаулар: бергек, бөрік, жаулық, желек, жырға, кимешек, күндік, орамал, қарқара, сәукеле, тақия, шәлі.

Тақия және қыздар кепеші

Әйелдер тақиясы көбіне қымбат матадан тігіліп, қыздың қамзолына не бешпентіне үйлестіріледі. Етегі мен төбесі алтын не күміс паршамен оюланып, зермен безендіріледі.

Қыздар кепеші — қабырғасы биік, төбесі дөңгелек, ою-өрнек, моншақ және асыл тастармен әшекейленетін сәнді бас киім.

Сораба, жырға

Сораба — тақияға ұқсас, артында салпыншағы бар бас киім. Қыздарды тіл-көзден сақтасын деп ырымдап кигізген.

Жырға — асыл тастармен, ақық моншақпен көмкерілген сәндік бас киім (кей деректе — бас киім әшекейі ретінде де айтылады).

Бөрік және қарқара

Әйелдер бөрігі аң терісінен тігіліп, жиегі жұрынмен көмкеріледі. Түрлері көп: алтай қызыл бөрік, қамқа бөрік, қарқаралы бөрік, құндыз бөрік және т.б.

Қарқара — биік төбелі, милығына айнала құндыз тұтылған бас киім. Маңдай тұсына жырға тігіліп, қарқара құсының қауырсыны қадайды (пәле-жаладан сақтасын деген ырым).

Кимешек, жаулық, орамал, шәлі

Кимешек — жас келіншектерден бастап егде әйелдерге дейін киетін дәстүрлі бас киім. Ақ матадан не жібектен тігіліп, әшекейленеді. Дәстүр бойынша келіншек балалы болған соң кимешек киген. Кеудені, иықты, жонды жауып, бет тұсы ойық келеді.

Шылауыш (жаулық) — көбіне ақ түсті матадан немесе жібектен тігіліп, егде әйелдер орайды. Аймаққа қарай «шаршы», «шылауыш» деп те аталады.

Орамал пішіміне қарай шаршы, қиықша болады. Шәлі — торғын тектес жұмсақ матадан немесе түбіттен жасалады; түйе, ешкі түбітінен тоқылғаны — бөкебай.

Қасаба және сәукеле

Қасаба — қыз тақиясының бір түрі: үшкірлеу төбесіне қауырсын қадап, маңдай тұсына алтын-күміс әшекейлер тағады. Кей өңірде үйлену тойында қасабаны сәукеле орнына да киген.

Сәукеле — қалыңдықтың ұзатылу тойында киетін аса сәнді бас киім.

Зере

Зере — іші қуыс, ұзындау пішінді, сәукелемен бірге киілетін бас киім түрі. Кей деректе «зере» атауы сауытқа да қолданылған.

Бас киім әшекейлері

Негізгі атаулар

Жыға: Құс қауырсыны немесе бас киімге қадайтын әшекей. Сондай-ақ дулығаның артқы қорғаныш бөлігі мағынасында да қолданылады. Қазақта: 1) қауырсын, 2) алтын-асыл тасты әшекей, 3) бас киімнің өзі деген ұғымдармен кездеседі.
Жырға: Асылтас, моншақ тізілген салпыншақты әшекей; кейде әйелдердің сәндік бас киімі ретінде де аталады.
Көзотаға: Ер адамның бас киіміне қадайтын меруерт тектес асыл тас. Бұрын лауазымды адамдар таққан.
Қолазы: Сал-серілердің бөркіне тағылатын үкі қауырсынын ораған әшекей (қозалы үкі деп те аталады).

Сәукеле мен кимешекке қатысты

Маңдайша: Сәукеленің маңдай тұсына тағылатын асыл тасты күміс әшекей.
Сәукеленің сырғасы: Салпыншағы мол, ұзын әрі ауыр әшекей; көбіне салтанатты кезде тағылады.
Талмоншақ: Тақияға не сырт киімге бірнеше қатар етіп тағылатын моншақ.
Тана (танакөз): Дөңгелек пішінді, түйме тектес күміс не асыл тасты әшекей. Қыздар тақиясына, бөркіне, омырауына, жағасына тағады.
Төбелдірік (бергек): Сәукеленің төбесіндегі тәж тәрізді әшекей.
Шеттік: Кимешек жағына қадайтын күміс әшекей.

Қосымша әшекей атаулары

Былқылдақ

Үлкен моншақ, маржан; бас киімге тағылған.

Есектас

Көз тимесін деп жас балалар бөркіне тағатын көк тас.

Шоқ

Алтын әшекей, асыл тас; бас киімге тағылған.

Шырмауық

Ілгекті оқа, металл ілгекті әшекей.

Шытыра

Асыл тасты не тассыз күміс әшекей; бас киімге, омырауға, аяқ киімге қадаған.

Көркіне қарай киім таңдау: қысқа нұсқаулық

Төмендегі кеңестер дене бітіміне қарай киім үлгісін таңдауда бағыт береді. Мәтін мазмұны сақталып, сөйлемдер ықшамдалып, стильдік тұрғыда түзетілді.

Денесі толық әйелдер

Ірі гүлді мата толықтықты айқындайды; ұсақ гүлді не тігінен жолақты мата үйлесімді.
Белді қатты қынамай, етек жағын сәл кеңірек, ұзындығын тізені жауып тұратындай етіп таңдаған дұрыс.
Тар әрі қысқа көйлек, етекке көлденең «кайма» (жиек) түсіру жараспайды.

Бойы ұзын әрі арық әйелдер

Белін қатты қынап, омырауын кең ойып тігілген жеңсіз көйлек, тігінен жолақты мата үйлеспеуі мүмкін.
Етегі мен жең ұшын бүрмелі, жалпақ белдікті, ойма не тік жағалы үлгі, клеткалы немесе ұсақ гүлді мата жарасады.

Белi төмен, аяғы қысқа әйелдер

Белін қынаған, белдігі айқын, көлденең жолақты көйлек қонымсыз болуы мүмкін.
Көйлек пен пальтоның бел тұсын сәл жоғарырақ алып тіктірген дұрыс.
Алдыңғы көкірек тұсынан қиылып, етек жағы кеңірек үлгі жарасымды көрінеді.

Кеудесі қысқа, белі жуан әйелдер

Белін қынаған, жалпақ белдікті, етегі бүрмелі көйлек көп жағдайда жараспайды.
Кеуде тұсы қатты қыналмаған, етек жағы сәл кеңейтілген тік көйлек, бір қатармасы бар юбка қолайлы.

Бөксесі толық, белі тым жіңішке әйелдер

Белді қатты қынайтын көйлек/пальто және етегі бүрмелі немесе қатпарлы юбка үйлеспеуі мүмкін.
Белін тым қынамай, етек жағын сәл кеңейткен көйлек жарасады.
Мата жиегін (кайманы) көлденеңінен емес, тігінен — көйлектің алдыңғы бойымен түсіре тіккен дұрыс.

Балтыры жуан әйелдер

Тар әрі қысқа көйлек жараспайды.
Етегі кеңдеу, ұзындығы тізеден төмен көйлек қолайлы.
Жолақты мата қолданылса, жолақты көлденеңінен келтіріп тіккені көрсетілген.

Беті жалпақ, мойны қысқа әйелдер

Тік не орама жағалы көйлек, мойынға гүлді шарф, свитер және көлденең жолақты ақ мата жараспауы мүмкін.
Омырауы ашығырақ, қайырма жағалы көйлек үйлесімді.

Мойны ұзын, иығы сөмпек әйелдер

Мойны ұзын әйелге омырауы кең ойылған, тігінен жолақты көйлек мойынды одан әрі ұзартуы мүмкін.
Тік жағалы немесе үлкен қайырма жағалы үлгілер, свитер қолайлы; жолақ болса, көлденеңінен берген жөн.
Иығы сөмпек әйелге матаның жиегін етекке көлденеңінен емес, кеуде тұсына көлденең түсіре тіккен жарасымды.
Жазғы көйлекте иыққа желбіршек, бешпентте иық ішінен жұқалап қатырма салу иықты көтеріңкі көрсетеді.

Иллюстрация және файл туралы ескерту

Мәтінде «Кітаптан иллюстрация» және «118 JPG файлындағы сурет (60 МБ)» деген белгі бар. Егер суретті жариялайтын болсаңыз, файлды оңтайландырып (көлемін кішірейтіп), сипаттамасын (alt мәтінін) нақтылап беруге болады.

Жүктеу мәтіні (түзетілген нұсқа)

«Қазақтың ұлттық киімдерін жүктеп алу»