Қазақша рефераттар

Көксерек кімнің шығармасы

Сабақ туралы қысқаша мәлімет

Бұл жоспар «Көксерек — табиғаттың перзенті» тақырыбы бойынша сот-сабақ форматында ұйымдастырылған әдеби талдау сабағын ұсынады. Негізгі назар — шығарма оқиғасын дәлелдермен талдап, адам мен табиғат арасындағы жауапкершілік мәселесін ашу.

Сабақтың мақсаты

А) Талдау және дәлелдеу

Шығарманың мазмұнын талдай отырып, Көксеректің түз тағысы екенін мәтіндегі нақты мысалдармен дәлелдету.

Ә) Тәрбиелік бағыт

Оқушыларды адалдыққа, табиғатқа қамқор болуға, әр қадамын ойланып жасауға тәрбиелеу.

Б) Пікір қорғау

Өз көзқарасын қорғай білуге үйрету, ізденіс арқылы ойлау дағдысын қалыптастыру.

Сабақтың барысы

1) Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушылармен амандасу, түгелдеу.
  • Оқу құралдарын тексеру, сынып тазалығына назар аудару.
  • Оқушылардың зейінін сабаққа шоғырландыру.

2) Үй тапсырмасын пысықтау

Үйге берілген тапсырма сұралады. Оқушыларға мазмұнды бекітуге арналған бірнеше бағыттаушы сұрақ қойылады.

3) Жаңа сабақты түсіндіру

Кіріспе сұрақтар

  1. «Көксерек» сөзі сендерге қалай таныс?
  2. «Көксерек» кімнің шығармасы?
  3. Жазушы неге шығармасының атауын «Көксерек» деп қойған?

Негізгі талдау өзегі

  • Әңгіменің шығу тарихына тоқталу.
  • Тақырыбы мен идеясын оқушылармен бірлесіп анықтау.
  • Оқиғаның мазмұнын үш бөлікке бөліп қарастыру.

Оқиғаның мазмұндық желісі

  1. 1-бөлік

    Көксерек Қарадыр ауылында

  2. 2-бөлік

    Көксерек — түз тағысы

  3. 3-бөлік

    Жекпе-жек

Талқылау сұрағы: Көксерек оқиғасы неліктен осылай өрбіді? Оқушылардың пікірлері тыңдалады.

Сот-сабақ: пікірталас және дәлел

Сот процесінің ашылуы

Сот төрағасы сот отырысын ашық деп жариялайды. Прокурор сөз алып, қылмыстық оқиғаға қысқаша шолу жасап, бейкүнә Құрмаштың өліміне байланысты Көксеректі жазаға тарту туралы ұсыныс білдіреді.

Айыптау тарапының уәжі

Қаралаушы Құрмаштың Көксеректі ерекше жақсы көргенін, тамақтандырып-күтім жасағанын, тіпті әжесінен бөлек жатып, қасына алғанын және ауыл иттерінен қорғағанын мәтіннен мысалдармен дәлелдейді. Осы жақсылыққа Көксеректің зұлымдықпен жауап бергенін алға тартып, жаза талап етеді.

Қорғау тарапының уәжі

Ақтаушылар Көксеректің ауыл иттері мен адамдардан не үшін таяқ жегенін, соққы көрген сәтте қандай мінез танытқанын талдай отырып, адамдар арасындағы өмірдің оған түсініксіз болғанын айтады.

Олардың түйіні: әрбір тіршілік иесінің өз ортасы, өз қандастары бар. Қасқыр адамдар өміріне көндікпейді; оның мекені — дала, тау-тас. Бұл — табиғат заңы. Көзін жаңа ашқан бөлтірік адамдар арасында тәрбиеленсе де, бөрілік болмысына тартып, екіаяқтыларға өшпенді болып өсті.

Қорғаудың негізгі тұжырымы: Көксеректі жазалау орынсыз, себебі ол — мінезі өзгеретін күшік емес, табиғатына бағынатын түз тағысы.

Мәтіннен келтірілетін дәлелдер (Көксеректің бөрілік болмысы)

Дене бітімі мен өсуі

Жазушы Көксеректің күш алып, іріленуін айқын суреттейді: зіңгіттей көкшолақ қасқыр болды, орасан боп өсті, жоталары дүңкиіп, жон жүні үрпиіп, аяқтары жуандап, жүні ұзарып кетті.

Қимыл-қозғалысы мен жыртқыш дағдысы

«Гүрр етіп», «қорқ-қорқ асайды», «қылқ-қылқ жұтады», «қабырғаларын кірт-кірт сындырады» тәрізді етістіктер оның арланға тән мінез-құлқын, ішкі қуатын аңғартады.

Мінез сипаттамасы

«Ызалы, долы, ашулы», «татулық жоқ, суық» деген сипаттар оның адамдарға жақындай қоймайтын табиғатын ашады. Сонымен қатар елсіз түзде еркін жүргенде ғана ойыншыл болатыны айтылып, шынайы болмысы — еркіндікке тәуелді екені көрсетіледі.

Айыпталушы Көксеректің “сөзі” (себептер)

  1. Адамдар менің ұяластарымды өлтірді.
  2. Ата-анама туған күн маған да туды: адамдар менің күшіктерімді де өлтірді.
  3. Өзім адам оғынан жараландым; күшік кезімнен-ақ екіаяқтылардан түрлі соққы көрдім.

Сонымен қатар екі куәгердің сөздері тыңдалады (куәлік — оқиғаға қатысты дерек пен байқауды нақтылау құралы ретінде алынады).

Қорғау тарапының қорытындысы

Қорғаушылар Құрмаштың өліміне апарған себепті бір ғана әрекеттен емес, тұтас жағдайлар тізбегінен көреді: қасқырдың табиғи мінезі және адамдардан көрген жәбір-жапа өшпенділікті күшейтті.

Адам да, жануар да — табиғат жаратылысы. Олар өмір сүру, ұрпақ сақтау үшін әрекет етеді. Қасқыр жыртқыш болғанымен, тіршілік иесі. Ал апанды бұзу, бөлтіріктерді қыру — табиғатқа жасалған қиянат.

Тәрбиелік ой: Әңгімеде адамдар әлемінің қатыгездігі, ойланбай жасалған істің опық жегізетіні көрінеді. Үлкендердің екі рет ескертуін Құрмаш елемеді, ал үлкендер арланның жыртқыш болып қалыптасуына жағдай жасап қойды.

Адвокаттар кеңесінің тұжырымы және үкім

Кеңес тұжырымы бойынша, Құрмаш өліміне басты кінәлі — Көксерек емес. Үкім: Құрмаштың өліміне адамдардың өзі кінәлі.

Көксерек бір жағынан тегіне тартып әрекет етсе, екінші жағынан оны сондай қылыққа итермелеген — адамдардан көрген жәбірі. «Еккенің тікен болса, орғаның балауса болмас» деген нақыл осы жағдайға сай келеді.

Қорытынды негіздеме: «Көксерек күшік емес — бөлтірік». «Бөрі бөрілігін істейді», «Қасқырдың баласын қанша асырасаң да, орманға қарап ұлуын қоймайды» деген даналыққа сүйене отырып, Көксеректің табиғат заңына сай әрекет еткені ескеріледі және ол жазадан босатылады.

Бағалау және қорытынды

Бағалау

Оқушылардың дәлел келтіруі, пікірталас мәдениеті, мәтінге сүйеніп ой қорытуы және қорытынды тұжырым жасауы бағаланады.

Мұғалімнің қорытынды сөзі

М. Әуезовтің «Көксерек» әңгімесі аяқталды. Бұл — жазушының ең таңдаулы шығармаларының бірі. Ол табиғат заңын, адам әрекетінің салдарын және жауапкершілік тақырыбын терең ашып көрсетеді.

Үй тапсырмасы

«Адамның ең асыл қасиеті — жақсылық» тақырыбына эссе жазып келу.