Сүйемін өлеңі - отансүйгіштік тәрбиенің қайнар көзі
Атырау қаласы №11 Ы. Алтынсарин атындағы орта мектептің 7-сынып оқушысы — Нұрпейіс Дина.
Зерттеу жобасы: Мағжан Жұмабаевтың «Сүйемін» өлеңіндегі отансүйгіштік рух
Бұл жұмыста Мағжан Жұмабаев поэзиясындағы ел мен жерге деген сүйіспеншіліктің көркемдік табиғаты талданып, «Сүйемін» өлеңінің бүгінгі ұрпақ тәрбиесімен сабақтастығы негізделеді.
Тақырыбы
Мағжан Жұмабаевтың «Сүйемін» өлеңіндегі отансүйгіштік рух.
Проблемасы
«Сүйемін» өлеңіндегі отансүйгіштік рухты насихаттау және оның бүгінгі күнмен үндестігін дәлелдеу.
Болжам
Өлең халықты ғана емес, жалпы адамзатты сүюге шақырып, елжанды ұрпақ қалыптастыруға ықпал ететін тағылым көзі екенін көрсету.
Пәні мен нысанасы
Әдебиет пәні; нысана — Мағжан Жұмабаевтың «Сүйемін» өлеңі.
Мақсаты
Ақын өлеңдерінің бүгінгі жастарды отансүйгіштікке тәрбиелеудегі баға жетпес құндылығын саралау.
Міндеттері
- Өлеңдегі азаматтық үн мен туған елге, жерге деген сүйіспеншілікті айқындау.
- Ақынның тілдік шеберлігіне талдау жасау.
Әдіс-тәсілдері
Материал жинақтау, сараптау, талдау, зерттеу, жүйелеу.
Қорытынды тұжырым
Мағжан Жұмабаевтың «Сүйемін» өлеңі — жастар тәрбиесі үшін өнеге мектебі.
Жоспар-мазмұны
I. Кіріспе
Мағжан — сыршыл ақын
II. Негізгі бөлім
- «Сүйемін» — отансүйгіштік тәрбиенің қайнар көзі
- Ақынның тілдік шеберлігі
III. Қорытынды
Бүгінгі күнмен үндескен ақын рухы
Пайдаланылған әдебиеттер: көрсетілген дереккөздер негізінде.
Мағжан поэзиясының қуаты: рух пен сезімнің тұтастығы
Мағжан Жұмабаев — қазақ поэзия әлеміндегі қайталанбас жарық жұлдыз. Ақын поэзиясының құдіреті оқырманға көтеріңкі көңіл күй сыйлап, бойға рух, жанға жігер дарытуында. Оның өлеңдері жастардың ұлттық рухын күшейтіп, отаншылдық сезімін арттырады; елін, жерін сүюге тәрбиелейді.
Мағжан лирикасындағы ең өзекті арна — ел мен жер тағдыры. Өмірге құштарлық, айналадағы адамдарға, туған табиғатқа, Жер-анаға ғашықтық — ақын поэзиясының басты белгілерінің бірі. Ол нені жырласа да, ерекше махаббатпен, шынайы жүрекпен жырлайды. Сондықтан оның өлеңдері сырлы, сазды, көркем.
Жүсіпбек Аймауытовтың бағасы
«Мағжан — алдымен сыршыл ақын. Мағжан сөзіндей тілге жұмсақ, жүрекке жылы тиетіндей үлбіреген нәзік әуез қазақтың бұрынғы ақындарында жоқ. Мағжан не жазса да, сырлы, көркем, сәнді жазады... Ақын өлеңін оқысаң, еріксіз бір сезім туғызады: әлде мұңайтады, әлде өкіндіреді, әлде қуантады, әлде жігер береді».
Бұл пікір Мағжан поэзиясының эмоционалдық қуатын да, көркемдік мәдениетін де дәл сипаттайды.
«Сүйемін»: отбасылық жылудан ұлттық сезімге дейін
Мағжан «Сүйемін» өлеңін қартайған анасына және күнделікті тіршіліктің ығына көндіккен қарапайым жарына деген сезімді суреттеуден бастайды. Бұл — жүрекке жылы, көзге таныс көрініс. Ақын ана мен жардың әркімге қымбат екенін еске сала отырып, Отанды сүюдің бастауы — отбасы екенін аңғартқандай.
Өлеңнен үзінді
Жүрген ескі заңымен, Алдындағы малымен Бірге жусап, бірге өрген, Алаш деген елім бар. Неге екенін білмеймін, Сол елімді сүйемін.
Сағым сайран құрады, Бораны ұлып тұрады, Қыс — ақ кебін, жаз — сары. Орманы жоқ, шуы жоқ, Тауы да жоқ, суы жоқ, Мәңгі өлік сахарасы, Сарыарқа деген жерім бар. Неге екенін білмеймін, Сол Арқамды сүйемін!
Ақын анаға, жарға, жалпы адамға деген махаббатын туған жерге қатысты перзенттік сезіммен ұштастырады. Төрт шумаққа қазақтың анасы, жары, елі мен жері сыйып кеткендей. Сондықтан да «Сүйемін» — әр қазақ баласының рухын көтеретін, жігерін жанитын туындылардың бірі.
XXI ғасырда өмір сүрсек те, Мағжан өлеңдері өміршеңдігін жоғалтпайды. Өлең оқырманды Отанын кемшілігімен қоса сүюге шақырады. Түсінген жанға төрт шумаққа кемел ой да, таусылмас сыр да, жүректің алып махаббаты да сыйған.
Кемшілікті атап, сүйіспеншілікті күшейту
Өлеңде кей тұстарда құлаққа тосындау естілетін сөздер әдейі қолданылады: кемшілікті жасырмай көрсету арқылы ақын «бәрібір сүйемін» дейтін берік ұстанымды айқындатады.
«Неге екенін білмеймін» тіркесінің әр шумақта қайталануы — сезімнің бүкпесіздігін танытатын көркем тәсіл. Бұл қайталау өлеңнің әсерін күшейтіп, есте сақталуын жеңілдетеді.
Құрылымы мен ырғақтық шешімі
Өлең 4 шумақтан тұрады. Әр шумақтың соңындағы тірек жолдардың қайталануы өлеңге ішкі ырғақ береді. Сонымен бірге әр шумақтағы «анам бар», «жарым бар», «елім бар», «жерім бар» секілді құрылымдық қайталаулар мазмұнды түйіндей түседі.
Ақынның тілдік шеберлігі: бейне мен бедер
Мағжан қарапайым сөздерді поэтикалық шеберханасынан өткізіп, асыл тастай құбылтып шығарады. Мәселен, бірінші шумақта ана бейнесін беруде эпитет пен теңеуді ұтымды үйлестіреді: шаштың ағаруға бет алғанын «күлдей күңгірт» тіркесі арқылы ықшам да әсерлі суреттейді.
«Көз дегенің — сұп-сұр көр» жолында метафора арқылы ана жанарының қараңғылығы көз алдыңа келеді: «көз» ұғымын «көрге» ауыстырып, оған «сұп-сұр» эпитетін қабыстыра қолдану — бейненің трагедиялық реңкін қоюлатады.
Екінші шумақтағы «көк нұр», «жұмақ жыр», «улысыз құшақ», «жабайы ғана жар» сияқты эпитеттер мен «жыландай», «құрандай» секілді теңеулер көркемдік қызмет атқарып, кейіпкер болмысын тереңдетеді.
Көркемдік құралдар (жинақы шолу)
- Эпитет: «сұп-сұр», «көк нұр», «жабайы ғана»
- Теңеу: «күлдей», «жыландай», «құрандай»
- Метафора: «Қыс — ақ кебін», «Көз — көр»
- Қайталау: «Неге екенін білмеймін», «жоқ»
Үшінші шумақтағы есімше тұлғалы етістіктердің тізбегі («басқан», «киген», «көрген», «жүрген», «өрген») халықтың тұрмыс қалпын шынайы көрсетеді. Бұл — Алаш бейнесін көркемдеу ғана емес, дәуірлік болмысты дәл берудің де тәсілі.
Соңғы шумақта табиғат суреті айрықша бедерленеді: «сағым сайран құрады» — аптап ыстықты, «боран ұлып тұрады» — ызғарлы суықты сездіреді. «Қыс — ақ кебін, жаз — сары» метафорасы табиғаттың қаталдығын қанықтыра түседі. Ал «орманы жоқ, шуы жоқ, тауы да жоқ, суы жоқ» жолдарындағы «жоқ» сөзінің қайталануы Сарыарқаның сүреңсіз кейпін айқын көрсетіп, «мәңгі өлік сахарасы» тіркесінің салмағын арттырады.
Мұндай суреттеулер арқылы ақын бір жағынан елінің мең-зең күйін, бейқам тыныштығын аңғартса, екінші жағынан табиғат қаталдығына қарамастан, махаббаттың бәрінен биік екенін танытады.
Бүгінгі күнмен үндестік: жас ұрпақтың рухын көтеретін мұра
Қазіргі жастар да — Отанды анаға деген сүйіспеншіліктен басталатын тұтас сезім ретінде қабылдайтын буын. Бұл өлең мектеп бағдарламасында оқытылатындықтан, оны жатқа айтатын оқушылардың жүзінен от, ұшқын, мақтаныш сезімін байқауға болады. «Сүйемін» әр қазақ баласының жүрегіндегі туған жерге деген терең сезімді дөп басатын шығарма деуге негіз бар.
Тәуелсіздіктің баянды болуы үшін жас жеткіншектерді мемлекетшіл, отаншыл рухта тәрбиелеу — кезек күттірмейтін мәселе. Осы тұрғыда Мағжан поэзиясын оқу мен насихаттау — рухани тәрбиенің тиімді жолдарының бірі.
Ұсыныстар
Оқу бағдарламасы
Мағжан Жұмабаевтың Отан, туған жер, ел тақырыбындағы шығармаларын мектеп бағдарламасына кеңірек енгізу.
Факультатив
«Мағжантану» бағытында факультатив сабақ ұйымдастырып, ақын шығармашылығын жүйелі түрде таныту.
Қорытынды
Бұл зерттеу жұмысында «Сүйемін» өлеңіне назар аударылып, оның отансүйгіштік рухты оятудағы ықпалы мен тілдік-көркемдік қырлары талданды. Алдағы уақытта Мағжан шығармашылығы бойынша кеңірек, жан-жақты талдаулар жазу — маңызды міндет. Мағжан поэзиясындағы отансүйгіштік рух ешқашан сөнбейді; бүгін де, ертең де ұлт жүрегіне жігер беретін рухани тірек болып қала береді.
Қосымша: толық нұсқасын жүктеу (мәтіндегі нұсқау бойынша).