Көпатомды спирт ретіндегі қасиеттері
Химия пәні • 11-сынып
Сабақтан үзінді: көмірсулар және глюкоза
Мұғалім: Сыдықбекова Т. Н.
Қарастырылатын тақырыптар
- §11.1. Көмірсулар. Моносахаридтер. Глюкоза
- Лабораториялық жұмыс №11: Көмірсулардың қасиеттерін зерттеу
- §11.2. Дисахаридтер
- §11.3. Полисахаридтер
Сабақ форматы
Өткізілу түрі
Мұғалімнің түсіндіруі (ауызша), өз бетінше жұмыс, жаттығу, эксперимент
Көрнекілік
Интерактивті тақта, видеофрагмент
Құралдар мен реактивтер
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Оқушыларда көмірсулардың табиғатта таралуы мен жіктелуі, глюкоза, тотығу үдерістері және глюкозаның екі түрлі құрылымдық түрі туралы түсінік қалыптастыру. Құрылыстың қасиетке тәуелді екенін көрсету және тақырып бойынша білімді жүйелеу.
Дамытушылық және тәрбиелік
- Химиялық реакция теңдеулерін құрастыру дағдыларын дамыту.
- Талдау, қорытындылау және есте сақтау қабілеттерін жетілдіру.
- Уақытты тиімді жоспарлауға, еңбекқорлыққа және пәнге қызығушылыққа тәрбиелеу.
Сабақ кезеңдері
1-кезең
Ұйымдастыру
Амандасу, оқушылардың дайындығын тексеру, сабақ мақсаты мен жоспарын нақтылау, психологиялық дайындық.
2-кезең
Үй тапсырмасын тексеру
Орындалу сапасын бағалау, қателер мен қиындықтарды анықтау, олқылықтарды түзету.
3-кезең
Жаңа материал
Түсіндіру, жүйелеу, қорытынды шығару тәсілдерін үйрету және оқушылардың өз бетінше ұғынуына қолдау көрсету.
Тақырыптың мазмұны: көмірсулар және глюкоза
Көмірсулардың табиғаттағы таралуы
Көмірсулар табиғатта кең таралған: олар өсімдік және жануар организмдерінің құрамына кіреді. Өсімдіктердің құрғақ затының шамамен 80%-ын, ал жануар жасушаларындағы заттардың орта есеппен 2%-ын көмірсулар құрайды. Кейбір тағамдар (қант, бал және т.б.) негізінен көмірсулардан тұрады.
Жалпы формуласы және жіктелуі
Көмірсулардың жалпы формуласы:
Cn(H2O)m
Атауы көміртек пен судың қатынасын шартты түрде көрсетеді.
Жіктелуі
- Моносахаридтер — ең қарапайым қанттар.
- Дисахаридтер — екі моносахарид қалдығынан тұрады.
- Полисахаридтер — көп буынды көмірсулар.
Глюкоза: маңызды моносахарид
Анықтама
Құрамында алты көміртек атомы бар моносахаридтер гексозалар деп аталады. Гексозалардың маңызды өкілі — глюкоза (жүзім қанты).
Формула
C6H12O6
Глюкозаның қасиеттері оның құрылымымен тығыз байланысты.
Атауының себебі
«Жүзім қанты» деп аталуына себеп — глюкозаның жүзім шырынында едәуір мөлшерде кездесуі.
Құрылымы туралы негізгі идеялар
Глюкоза қышқылдармен әрекеттескенде бес қышқыл қалдығын қосып алып, күрделі эфир түзеді. Бұл молекулада бес гидроксил тобы (—OH) бар екенін көрсетеді.
Глюкозаның аммиактағы күміс(I) оксиді ерітіндісімен әрекеттесіп «күміс айна» реакциясын беруі оның құрамында альдегид тобы (—CHO) бар екенін дәлелдейді. Альдегид тобы әдетте тізбектің соңғы көміртек атомымен байланысты болады.
Қорытынды: глюкозаны құрылысы мен қасиеттеріне байланысты көпатомды альдегид-спирт деп қарастыруға болады. Сонымен қатар тәжірибелер глюкозаның тек ашық тізбекті емес, тұйық (циклдік) түрінде де болатынын көрсетеді.
Алынуы (бір мысал)
Глюкозаны сахарозаны қышқыл қатысында гидролиздеу арқылы алуға болады. Нәтижесінде глюкоза және фруктоза түзіледі.
Физикалық қасиеттері
- Ақ түсті, тәтті дәмді кристалды зат.
- Суда жақсы ериді.
- Спиртте нашар ериді, эфирде ерімейді.
Химиялық қасиеттері: 3 негізгі топ
I
Көпатомды спирт ретінде
- Жаңа дайындалған мыс(II) гидроксидімен қалыпты жағдайда әрекеттесіп, көк түсті мыс кешенін түзеді (сапалық реакция).
- Сірке ангидридімен әрекеттесіп, күрделі эфир — пентаацетилглюкоза түзеді.
II
Альдегид ретінде
- Аммиактағы күміс(I) оксиді ерітіндісімен әрекеттесіп, глюкон қышқылын түзеді («күміс айна» реакциясы).
III
Ферментативтік ашу
Әртүрлі ашытқы және бактериялардың әсерінен глюкоза түрлі жолмен ашиды. Үдеріс түзілетін өнімге қарай аталады және көпсатылы биохимиялық өзгерістерден тұрады; мектеп курсында көбіне қорытынды теңдеулер арқылы қарастырылады.
Оқу материалдары
§11.1, §11.2, §11.3 бөлімдерін қайталау және «Көмірсулардың қасиеттерін зерттеу» зертханалық жұмысын орындауға дайындалу ұсынылады.