Қазақша рефераттар

Топырақ тіршілік ортасы

Сабақ тақырыбы: организмдердің негізгі тіршілік ортасы (Биология, 9-сынып)

Бұл сабақ Ұлыстың Ұлы күні — Наурыз мейрамының мазмұнымен ұштасып, оқушылардың білімін өмірмен байланыстыра отырып бекітуге бағытталады. Негізгі идея: қайырымдылық пен имандылыққа баулу, табиғатты сүю және қорғау, сондай-ақ бір-бірін тыңдау және өздігінен жұмыс істеу дағдыларын дамыту.

Мақсаты

  • Жастарды елдік құндылықтарды қадірлеуге, мейірім мен адамгершілікке тәрбиелеу.
  • Табиғатты сүйіп, қорғауға бағытталған экологиялық ойлау қалыптастыру.
  • Оқушыларды топта талқылауға, тыңдауға және өз ойын жеткізуге үйрету.

Көрнекіліктер

  • Плакаттар, таратпа тапсырмалар
  • Наурыз көже құрамдарының суреттері
  • Тайқазанның макеті/суреті

Сабақ форматы

Дәстүрлі емес, мерекелік мазмұндағы сабақ: Наурыз көже дайындау кезеңдері арқылы биология тақырыбы жүйелі түрде түсіндіріледі және бекітіледі.

Сабақ жоспары

  1. 1. Наурыз тойына дайындық (ұйымдастыру)
  2. 2. Наурыз көже тағамдарын дайындау (үй тапсырмасын тексеру)
  3. 3. Наурыз көже пісіру (жаңа тақырып)
  4. 4. Наурыз көже тарату (бекіту)
  5. 5. Наурыз той батасы (бағалау)
  6. 6. Наурыз той сарқыты (үй тапсырмасы)

I. Наурыз тойына дайындық (ұйымдастыру)

Сабақ Наурыздың рухын сезіндіретін жылы лебізден басталады. Көктемнің нұры мен жаңаруы — табиғаттағы үдерістермен де, адам өміріндегі құндылықтармен де үндес. Бүгінгі сабағымызды Ұлыстың Ұлы күні — Наурыз мейрамына арнаймыз.

Наурыз көже — молшылық пен бірліктің белгісі. Сондықтан біз сабақ барысында білімімізді пайдаланып, «көже дайындау» кезеңдері арқылы тапсырмаларды орындаймыз.

II. Наурыз көже тағамдарын дайындау (үй тапсырмасын тексеру)

Бөлім басында оқушыларға екі сұрақ қойылады: «Наурыз көже неше түрлі тағамнан пісіріледі?» және «Оны қайда пісіреді?». Жауаптар тыңдалған соң, тақтаға тайқазанның макеті ілінеді.

Ойын-тапсырма: «Тайқазанға тағам қос»

Оқушыларға Наурыз көженің құрамындағы тағамдардың суреттері беріледі. Әр суреттің артында сұрақ жазылған. Оқушы тағамды ретімен таңдап, сұраққа жауап бергеннен кейін ғана тайқазанға «салады». Дұрыс жауапқа ұпай беріледі.

Тағам Ұпай Сұрақ
Су 2 Өндірістік және тұрмыстық қалдықтарды суға жіберуге бола ма?
Сүр ет 4 Қазақстан ғалымдарының селекция саласындағы алғашқы жетістіктері қандай?
Бидай 3 «Селекция» ұғымы нені білдіреді?
Сүт 3 Генетика ғылымы нені зерттейді?
Тұз 2 Экология ғылымы нені зерттейді?
Мейіз 3 Экология ғылымының қалыптасуын неше кезеңге бөледі?
Құрт 5 Дүниежүзілік экологиялық мәселелерге не жатады?

Ескерту: сұрақтар үй тапсырмасын қайталау және пәнаралық байланыс (экология, генетика, селекция) үшін қолданылады.

III. Наурыз көже пісіру (жаңа тақырып)

Тақырып: организмдердің тіршілік ортасы

Сынып 2 топқа бөлінеді. Әр топ мәтінді оқып, талқылайды, негізгі сөйлемдерді дәптерге түсіреді. Талқылаудан кейін топ жетекшісі шығып, мазмұнын қысқаша таныстырады.

1) Су тіршілік ортасы

Гидросфера — ғаламшарымыздың ең ірі ортасы: су Жер бетінің шамамен 71%-ын алып жатыр. Су қорының 98%-ы мұхиттар мен теңіздерге тиесілі, ал қалған 2%-ы мәңгі мұздықтар, өзендер мен көлдерде шоғырланған.

Сулы ортада жануарлардың 150 000-нан астам, өсімдіктердің 10 000-нан астам түрі тіршілік етеді. Бұл орта организмдерге қолайлы болғанымен, бірқатар факторлар шешуші рөл атқарады: судың тұтқырлығы, тұздылық, қысым, оттек мөлшері, су қабатының қозғалысы мен ағыстары, қорек қоры, тұщы немесе ащы су болуы.

Су организмдеріне ортақ бейімделу: жүзу. Осыған байланысты жүзбеқанат, ескек аяқ, су жұқтырмайтын жабын сияқты морфологиялық ерекшеліктер қалыптасады.

Мысалы, тау өзендеріндегі балықтардың денесі ықшам әрі ағысқа қарсы жүзуге бейім, ал жазықтағы көл балықтары көбіне ірілеу әрі жалпақтау келеді. Кейбір организмдер (мысалы, медузалар мен басаяқты былқылдақденелілер) су ағынын «атқылау» арқылы жылдам қозғалады: кальмардың жылдамдығы сағатына 40–50 км-ге дейін жетуі мүмкін.

2) Құрлық-ауа тіршілік ортасы

Құрлық-ауа ортасы — үздіксіз өзгерістер жүретін, табиғаты алуан түрлі күрделі орта. Мұнда атмосфераның газдық құрамы, ылғалдылық, тығыздық, қысым сияқты факторлар литосферамен өзара байланысады.

Бұл ортаға тән ерекшеліктер: жарықтың мол түсуі, температураның тәуліктік және маусымдық ауытқуы, ауа райының географиялық орынға тәуелді өзгеруі. Сулы ортамен салыстырғанда температура күрт ауытқып отырады.

Нәтижесінде организмдерде тыныс алу мүшелері жетіледі, ал жануарлар мен құстарда ұшуға бейімделген жаңа құрылымдар қалыптасады.

3) Топырақ тіршілік ортасы

Топырақ түзілуі — ұзаққа созылатын биогеохимиялық айналымның нәтижесі. Топырақ қалыптасқан сайын жер бетін жасыл өсімдіктер әлемі басып, кейін микро- және макрофауна дамиды.

Өсімдіктер, жануарлар және өлі табиғат арасындағы қоректік байланыстар топырақтың физикалық, химиялық және механикалық құрылымын жақсартады. Топырақтың жоғарғы қабатында өсімдікке қажетті азот, калий, кальций, фосфор сияқты элементтер жиналады. Топырақ ылғалы еріген тұздар мен минералдарды сіңіріп, ортаның қышқылдығын/сілтілігін қалыптастырады.

Топырақ құнарын түзудегі негізгі қозғаушы күштердің бірі — микроорганизмдер: саңырауқұлақтар, актиномицеттер, бактериялар. Микрофауна өкілдері (амебалар, талшықтылар, кірпікшелі қарапайымдылар) зат және энергия алмасуына қатысады.

4) Организмдердің өзі — тіршілік ортасы

Кейбір өсімдіктер, жануарлар және микроорганизмдер басқа организмнің есебінен тіршілік етеді. Мұндай тіршілік ету формасы паразитизм деп аталады.

Паразиттер екіге бөлінеді: эктопаразиттер (иесінің денесінің сыртында уақытша кездесетіндер) және эндопаразиттер (иесінің ішкі мүшелерінде тіршілік ететіндер).

Эктопаразиттер

Қансорғыш маса, сона, кене, бүрге, сүлік және т.б.

Эндопаразиттер

Аскарида, қарапайымдылар, бактериялар, құрттар және т.б.

Паразиттер иесінде үнемі бола бермейді: көбіне қоректену немесе көбею үшін уақытша, кейде ұзақ мерзімге орнығады. Мұндай ортаға бейімделу ұзақ эволюциялық үрдіс нәтижесінде қалыптасады; кейбір паразиттерде бұрын жақсы дамыған мүшелердің қызметі редукцияға ұшырауы мүмкін.

IV. Наурыз көжені тарату (бекіту)

1) Тест тапсырмалары

  1. 1. Кез келген организмнің өсіп-өніп, көбейіп, ұрпағын жалғастыруына қолайлы табиғи-тарихи қалыптасқан орта:
    A) Сулы орта B) Тіршілік ортасы C) Құрлық ортасы
  2. 2. Морфологиялық өскіншелері мен ескек аяқтары бар жануарлар қай ортада тіршілік етеді?
    A) Құрлық-ауа B) Су C) Топырақ
  3. 3. Өкілдері екінші бір организм есебінен тіршілік ететіндер:
    A) Микрофлора B) Амебалар C) Паразиттер
  4. 4. Қорек үшін уақытша бір организмнің денесінің сыртында кездесетіндер:
    A) Эндопаразиттер B) Эктопаразиттер C) Паразиттер
  5. 5. Жер бетін жасыл өсімдіктер әлемі басуы үшін ең алдымен не түзіледі?
    A) Топырақ B) Су C) Ауа
  6. 6. Су Жер бетінің қанша пайызын қамтиды?
    A) 71% B) 85% C) 90%

2) Кесте: тіршілік орталарын салыстыру

Тіршілік ортасы Тіршілік етуші организмдер Ерекшеліктері
Толтыруға арналған жол Толтыруға арналған жол Толтыруға арналған жол
Толтыруға арналған жол Толтыруға арналған жол Толтыруға арналған жол

Нұсқаулық: әр ортаға 2–3 мысал келтіріп, негізгі факторларды (температура, ылғал, қысым, тұздылық, жарық, оттек) атап жазыңдар.

V. Наурыз той батасы (бағалау)

«Батаменен ел көгерер» — ата дәстүрі бойынша сабақ соңында бата беріледі, ал орындалған тапсырмалар арқылы оқушылардың білімі бағаланады.

Ойда қойың жайылса, омыртқамен құйрық же. Қырда жылқың жайылса, қазы менен қарта же. Құла биең құлындап, кең далаға сыймасын. Жарылқа, Құдай, қабыл ет, жарылқаудың қамын ет. Бақ бер, бәледен сақта, қауіп пен қатерден сақта! Әумин!

VI. Наурыз той сарқыты (үй тапсырмасы)

Тақырып

«Организмдердің негізгі тіршілік орталары»

Шығармашылық тапсырма

Ауыл маңындағы организмдер үшін қолайлы тіршілік ортасын анықтап, сипаттама беріңдер: қандай факторлар шешуші, қандай бейімделулер байқалады, қандай экологиялық қауіптер болуы мүмкін?

Бұл сабақ мерекелік дәстүрді оқу мазмұнымен біріктіре отырып, оқушылардың табиғат туралы білімін жүйелеуге, экологиялық жауапкершілігін күшейтуге және топтық жұмыс мәдениетін қалыптастыруға бағытталған.