Мәуелі ағашқа тас атпа
Еңбек туралы халық даналығы
Төмендегі нақылдар мен мақал-мәтелдер еңбекке, шеберлікке, талапқа, уақытқа және жауапкершілікке қатысты ойды жинақтайды. Мағынасы терең бұл сөздер адамның мінезін тәрбиелеп, істің берекесін арттыруға шақырады.
Еңбектің қадірі
Ер айнасы — еңбегі.
Адамның шын келбеті сөзінен емес, ісінен танылады.
Есесі қайтпас еңбек жоқ.
Табанды әрекет міндетті түрде нәтиже береді.
Еңбек — жанның ләззаты.
Мағыналы іс адамның ішкі қуатын арттырады.
Еселі бақыт — еңбекте.
Бақ пен берекенің негізі — адал еңбек.
Халық түсінігінде еңбек — тек күнкөріс емес, адамды адам ететін тәрбие. «Адал еңбекпен тапқан нан майша жұғады, арамдық жолмен тапқан қазы-қарта жыланша шағады» дегені — табыстың өзі емес, табыстың жолы маңызды екенін білдіреді.
- Қайраты бар кісінің, ләззаты бар ісінің.
- Қимылдаған қыр асар.
- Еңбекке бейім болсаң, қатарыңнан кейін болмайсың.
- Жұмыстың көзін тап, қисықтың жөнін тап.
Талап, шеберлік және тәжірибе
Шеберлік — шегі жоқ байлық.
Өнер мен кәсіптің түбі — тоқтаусыз ізденіс.
Талантты өсіретін — талап.
Қабілет еңбексіз ашылмайды.
Тәжірибенің негізі — ғылым, даналықтың негізі — білім.
Іс пен ой қатар жетілсе ғана нәтиже нық болады.
Ұқсата білген — ұтады.
Реті келмес іс жоқ.
Өнерлінің орны — әзір.
Олақ өзгеге сенеді, өнерлі өзіне сенеді.
Өнерді үйренуге де өнер керек.
Шеберлікте шек жоқ.
Уақыт, есеп және ыждағат
Уақыт — қайта келмейтін мүмкіндік. «Уақытын есептемеген ұтылады», «Есепсіздің есесі кетеді» деген тұжырымдар еңбектің берекесі жоспар мен тәртіпке байланысты екенін еске салады.
Асыққанның ісі өнбес.
Кезінде берілген кеңес — пайдалы.
Бейқамдық береке бермейді.
Тас құмыра тамшыдан толады.
Диқаншылық пен табиғатқа құрмет
Топырағын таппаған дән өнбейді.
Әр істің өз орны, өз шарты бар. Дұрыс орта болмаса, қабілет те, еңбек те толық ашылмайды.
Көктемде еккенің — күзде шығар.
Арық қазбасаң, атызға су келмейді.
Көктемгі әрекет — күзгі берекет.
Жер тойынбай, ел тойынбайды.
Жерге жанашырлық — елдің ырысы. «Бір талды кессең, он тал ек» деген сөз табиғатты қалпына келтіруді, жауапкершілікті ұғындырады.
Адам жерге нәр береді, жер адамға нәр береді.
Бір адам қазған құдықтан, мың кісі келіп су ішер.
Топан қаптамай, тоған сал.
Мінез тәрбиесі: жалқаулық, жауапкершілік, өлшем
Жалқау кісі — қорқау кісі.
Еріншек етегіне сүрінеді.
Күйбеңдеген — кеш қалады.
Азаптың зоры — жұмысы жоқтық.
Өткелге жетпей, етігіңді шешпе.
Жаба алмайтын есігіңді ашпа.
Аузыңды ашқанша, көзіңді аш.
Ұзын тіл өмірді қысқартады.
Бұл нақылдардың өзегі — өлшемді болу. Қайратты ақыл басқармаса, «ақылсыз қайрат бас жарар». Ал жауапкершілік дағдыға айналса, «дұрыс қаланған құламайды».
Ұстаз, шәкірт және ұрпақ сабақтастығы
Ұстазға күңгірт нәрсе, шәкіртке қараңғы түндей.
Ұстаздың қатесі — оқушының қатесі.
Шеберіне қарай — шәкірт.
Балалар бабалардан асып туады.
Бабасы еккенді — баласы орады.
Мақал-мәтелдер жинағы
Төменде мәтіндегі мақал-мәтелдер редакцияланып, тыныс белгілері реттелген нұсқада берілді.
- Топырағын таппаған дән өнбейді.
- Егін піспей, қап сайлама.
- Есесі қайтқан еңбек — игі.
- Игі еңбек еңсені езбейді.
- Адал еңбекпен тапқан нан майша жұғады, арамдық жолмен тапқан қазы-қарта жыланша шағады.
- Комбайншы — мың кісі, орақшы — бір кісі.
- Трактордың болғаны — қамбаға дәннің толғаны.
- Колхозың алда болса, аузың балда болар.
- Бір басты асырайтын — екі қол.
- Бабасы еккенді баласы орады.
- Еңбекқор қол ерінбейді.
- Уақытын есептемеген — ұтылады.
- Күйбеңдеген — кеш қалады.
- Күріштің күні — сумен.
- Диірменнің сәні — қапшықтың дәні.
- Жамай білген жалаңаш жүрмейді.
- Нардың жүгін көтерем дедің бе — налыма!
- Игі істің ертеңі жақсы.
- Сегіз сиыр асырағанша, семіз сиыр асыра.
- Балдырдан көлін аршығанның балығы таусылмас.
- Кетпені жоқтың көшеті де жоқ.
- Ұқсата білген — ұтады.
- Тракторың болса да, тұлпарыңды тастама.
- Бір талды кессең, он тал ек.
- Ауыр істен қорықпа, ауыр сөзден қорық.
- Диқан жерге тоймайды, мал жемге тоймайды.
- Адам жерге нәр береді, жер адамға нәр береді.
- Бір адам қазған құдықтан мың кісі келіп су ішер.
- Топан қаптамай, тоған сал.
- Бір түйір дәнде — бір тамшы тер бар.
- Ой көбеймей, қой көбеймейді.
- Өтпес ораққа өлең шөп те шықпайды.
- Үлкен қазанда қайнаған — шикі болмайды.
- Қимылдаған қыр асар.
- Тасты тас қозғайды.
- Ақылсыз қайрат бас жарар.
- Еріншек етегіне сүрінеді.
- Бұлдыр білген — бүлдіреді.
- Қара жерге қарыз арқалама.
- Жалқау кісі — қорқау кісі.
- Шеберлікте шек жоқ.
- Асыққанның ісі өнбес.
- Аңғал сөйлеп аспа, жолын білмей қашпа.
- Бас мүлгісе, аяқ сүрінеді.
- Бейқамдық береке бермейді.
- Есепсіздің есесі кетеді.
- Домбыра шертуге де зауық керек.
- Ортаңа қарап, өзіңді таны.
- Қушиып бай болғанша, қолы ашық кедей бол.
- Жеңілмейтін қол — ел.
- Қия тартпас жол — еңбек.
- Ұстазға күңгірт нәрсе, шәкіртке қараңғы түндей.
- Ұстаздың қатесі — оқушының қатесі.
- Ұста темірден де алтын қылыш соғады.
- Әркімнің өз жүгі өзіне шақ.
- Орнын таппаған — орынсыз қалар.
- Өткелге жетпей, етігіңді шешпе.
- Жаңқа да сүт қайнатады.
- Көңілсіз құлақтан асар керең жоқ.
- Тілек болса, білек те табылады.
- Халықты үйрет те, халықтан үйрен.
- Ағын су арнасын табады.
- Қолы іс білген — қиналмас.
- Реті келмес іс жоқ.
- Қыстың да, істің де соңы бар.
- Алтын балта да ағаш шабады.
- Азаптың зоры — жұмысы жоқтық.
- Қасықтың сыбағасы — қарымына қарай.
- Есегіңді қолмен сипама, жеммен сипа.
- Мұқтаждық — мың өнердің анасы.
- Суға түспеген — жүзе білмес.
- Дұрыс қаланған — құламайды.
- Гүлден ара бал жинайды, жылан у жинайды.
- Аузыңды ашқанша, көзіңді аш.
- Ұзын тіл өмірді қысқартады.
- Жол жолды қысқартады.
- Елсізде тапсаң да, ел ішінде бақ.
- Ақылды — бір жылғысын ойлайды, ақымақ — бір күнгісін ойлайды.
- Іздеген инені иірімен де табады.
- Ер азамат еңбек үшін туады.
- Күз болғанша, балапанды құсқа санама.
- Құлашыңа қарап кетпен шап.
- Мәуелі ағашқа тас атпа.
- Сараңның бағы көгермес.
- Білікті — бір айтар, бір айтса да, нық айтар.
- Жалқау істен түршігер, күлер жерде күрсінер.
- Арбаң сынды деп көштен қалма, басың ауырды деп істен қалма.
- Арқан есең — бау болар, арба-шаңаң сау болар.
- Аттың даңқы — жігіт қолында, жігіт даңқы — өз қолында.
- Білімсіз білмес, жөнге көнбес.
- Қайратты қатын қар үстінде қазан қайнатады.
- Уақыт уысыңда тұрмайды.
- Тау биік, талап таудан да биік.
- Құрғақ қиял қол байлайды.
- Еріншек ел жатқанша жуынады.
- Тас құмыра тамшыдан толады.