Ауа райының элементтері мен құбылыстары
Атырау облысы • Құрманғазы ауданы • Шортанбай ауылы
Ганюшкин мектебі • География пәні мұғалімі: Рахимова Бекзада • 6-сынып
Сабақ тақырыбы: Ауа райы
Бұл ашық сабақта оқушылар ауа райының мәнін, оның элементтері мен құбылыстарын, ауа массаларының түрлерін және ауа райын болжау жолдарын жүйелі түрде меңгереді.
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
- Ауа райы туралы түсінік қалыптастыру.
- Ауа райының өзгеру себептерін ашу және болжау түрлерін таныстыру.
- Ауа массаларының түрлерін және олардың ерекшеліктерін түсіндіру.
Дамытушылық
- Оқушылардың географиялық ой-өрісін дамыту.
- Пәнге деген қызығушылығын арттыру.
Тәрбиелік
- Ұйымшылдыққа тәрбиелеу.
- Адамгершілік қасиеттері мен географиялық мәдениетін қалыптастыру.
Сабақтың түрі
Ашық сабақ.
Әдіс-тәсілдер
Көрнекілік арқылы түсіндіру, әңгімелесу, сұрақ-жауап.
Көрнекіліктер
Слайд, стикер.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- 1 Оқушылармен амандасу.
- 2 Оқушыларды түгелдеу.
- 3 Ассоциациялық сөйлем арқылы топқа бөлу: үй тапсырмасына байланысты берілген сөйлемдер бойынша 3 топ құрылады.
1-топ
Желдің пайда болуы
2-топ
Желдің жылдамдығы мен бағыты
3-топ
Бриз және муссон желдері
II. Үй тапсырмасын тексеру
«Сұрақты қағып ал» әдісі: оқушылар допты бір-біріне лақтыру арқылы кезекпен сұрақ қояды және жауап береді.
III. Жаңа сабақты түсіндіру
Жоспар
- Ауа райы дегеніміз не?
- Ауа райының элементтері мен құбылыстары
- Ауа массалары
- Ауа райын болжау
- Климат және климат қалыптастырушы факторлар
Ауа райы ұғымы
Ауа райы — тропосфера қабатының белгілі бір жердегі, белгілі бір уақыттағы ауаның жай-күйі.
Ауа райының элементтері мен құбылыстары
Ауа райын анықтауда негізгі элементтер: температура, ылғалдылық, атмосфералық қысым. Олар өзара тығыз байланыста болады. Ауа райы құбылыстарына жауын-шашын, жел, тұман, бұлт жатады.
Маңызды тұжырым: ауа райы уақыт бойынша үнемі өзгеріп отырады; бір элементтің өзгеруі басқа элементтердің де өзгерісіне әсер етеді.
Ауа массалары
Тропосфераның температурасы, мөлдірлігі және ылғалдылығы сияқты қасиеттері жағынан бір-бірінен ерекшеленетін үлкен бөлігі ауа массалары деп аталады. Әрбір ауа массасы мыңдаған, тіпті миллиондаған шаршы шақырым аумақты қамтуы мүмкін.
Ендікке байланысты негізгі ауа массалары (әр жарты шарда)
- Экваторлық ауа: ыстық, ылғалды
- Тропиктік ауа: ыстық, құрғақ
- Қоңыржай ауа: жылы, ылғалды
- Арктикалық/антарктикалық ауа: салқын, құрғақ
Шығу тегі бойынша
Теңіздік ауа
- Жазда: ылғалды, бұлтты, жаңбырлы
- Қыста: жылымық, бұлтты, қарлы
Континенттік ауа
- Жазда: құрғақ, бұлтсыз, жылы
- Қыста: құрғақ, аязды
Ауа райын зерттеу және болжау
Зерттеу әдістері
- Бақылау
- Метеорологиялық жер серіктері
- Жергілікті белгілер
Метеорология
Метеорология — атмосфералық құбылыстарды зерттейтін және ауа райы карталарын жасаумен айналысатын ғылым. Ауа райы карталарында шартты белгілер мен сандық мәндер арқылы белгілі бір кезеңдегі ауа райының жай-күйі көрсетіледі: ауа массалары, қысым облыстары, жауын-шашын және т.б.
Ауа райы болжамы радио, теледидар және газеттер арқылы жарияланады. Қауіпті құбылыстар туралы (үсік, боран, қалың тұман, дауыл) арнаулы ескертулер тиісті мекемелерге дер кезінде жеткізілуі тиіс. Таяудағы ауа райын жергілікті белгілерге қарап та шамамен болжауға болады.
Климат және климат қалыптастырушы факторлар
Климат — ауа райының белгілі бір жерге тән және үнемі қайталанып отыратын көпжылдық режимі. «Климат» сөзі грек тілінен аударғанда «еңкіш» деген мағына береді. Белгілі бір жердің климаты ұзақ жылдар бойғы бақылаулар негізінде сипатталады.
Климаттың алуан түрлілігіне әсер ететін факторлар
- Географиялық ендік және күн сәулесінің түсу бұрышы
- Жылу белдеулері
- Мұхиттар мен теңіздерге алыс-жақындығы
- Теңіз ағыстары
- Жер бедері
- Адамның шаруашылық әрекеті
IV. Жаңа сабақты бекіту тапсырмалары
1) «Ротация» әдісі
Әр топқа плакат беріледі. Оқушылар тапсырманы толтырып, жұмысты келесі топқа ауыстырып отырады.
1-топ
Ауа райы элементтері
2-топ
Ауа массалары
3-топ
Ауа райын болжау
2) Топтық жұмыс
1-топ
Сәйкестендіру тапсырмасы
2-топ
«Ата-бабамыз ауа райын қалай болжаған?» тақырыбында ой-толғау жазу
3-топ
Ауа райының шартты белгілерін плакатқа орналастыру
Тест жұмысы
1. Тропосфераның белгілі жердегі, белгілі уақыттағы жай-күйі:
A) Ауа райы • B) Ауа температурасы • C) Ауа қысымы • D) Ауаның құрамы
2. Қасиеттері жөнінен бір-бірінен айырмашылық жасайтын тропосфераның көлемді бөлігі:
A) Жел • B) Ауа массалары • C) Газдар қоспасы • D) Бұлттылық
3. «Еңкіш» деген мағынадағы грек сөзі:
A) Климат • B) Бриз • C) Муссон • D) Ауа райы
4. Атмосфералық қысым, температура, жауын-шашын, ылғалдылық:
A) Климат түрлері • B) Ауа райының өзгеруі • C) Климат элементтері • D) Климат құбылыстары
5. Жылдың барлық мезгілінде жылы әрі ылғалды болуымен ерекшеленетін ауа массасы:
A) Экваторлық • B) Тропиктік • C) Қоңыржай • D) Арктикалық
6. Жер шарында қанша мыңнан астам метеорологиялық станса бар?
A) 20 мың • B) 15 мың • C) 10 мың • D) 5 мың
7. Теңіз үстінде қалыптасатын ауа:
A) Арктикалық • B) Континенттік • C) Тропиктік • D) Теңіздік
8. Климат дегеніміз:
A) Жаңбырдың жаууы • B) Ауа райының белгілі бір жерге тән және үнемі қайталанып отыратын жай-күйі • C) Желдің соғуы • D) Күннің суынуы
9. Атмосфералық құбылыстар жайындағы ғылым:
A) Метеорология • B) Гидрология • C) Сейсмология • D) География
10. Жер шарында кездесетін ауа массалары:
A) Суық, жылы • B) Ылғал, құрғақ • C) Арктикалық, қоңыржай, тропиктік, экваторлық • D) Солтүстік, оңтүстік
Жауап кілті
1–A, 2–B, 3–C, 4–C, 5–A, 6–C, 7–D, 8–B, 9–A, 10–C
Бағалау шкаласы
- 1–6 дұрыс жауап: «3»
- 7–8 дұрыс жауап: «4»
- 9–10 дұрыс жауап: «5»
Рефлексия
Оқушылар сабақтан алған әсерін, түсінгенін және қиындықтарын қысқаша айтып өтеді.
V. Бағалау
Оқушылардың жауаптары, топтық жұмысқа қатысуы және тест нәтижелері негізінде бағаланады.
VI. Үй тапсырмасы
- 1 Өзінің тұрғылықты жеріндегі алдағы 2 күннің ауа райын бақылап келу.
- 2 «Ауа райы» тақырыбын оқу және мазмұндау.