Батырлар ІІІ топ
Қазақ хандығының құрылуы
Қазақ хандығының пайда болуы — Қазақстан аумағында XIV–XV ғасырларда жүрген әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси үдерістердің табиғи нәтижесі. Бұл кезеңде өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектер ықпалының күшеюі және феодалдық топтардың дербестікке ұмтылысы айқын байқалды.
Сабақтың мақсаты
- Қазақ хандығының құрылу үдерісін талдау және қазақ жеріндегі тұңғыш дербес мемлекеттің мемлекеттік құрылымын анықтау.
- Оқушылардың логикалық ойлауын, шығармашылық қабілеттерін дамыту үшін ойындар ұйымдастыру.
- Тұңғыш қазақ мемлекетінің негізін қалаған қоғам қайраткерлерінің еңбегін бағалау арқылы патриотизмге, Отанын қорғауға тәрбиелеу.
Сабақтың форматы
- Түрі
- Аралас сабақ
- Типі
- Дәстүрлі емес
- Әдісі
- Топтық жұмыс, ойын элементтері, «Алтын қақпа» ойыны
Көрнекіліктер
- Видеопроектор
- Карта және электронды оқулық картасы
- Суреттер, сызба-нұсқалар
I. Ұйымдастыру кезеңі
Сынып 3 топқа бөлінеді:
II. Үй тапсырмасын тексеру: «Алтын қақпа» ойыны
- Рухани мәдениетке не жатады?
- Қазақ халқының қалыптасуында үлкен рөл атқарған ру-тайпалар қайсы?
- Әбілқайыр хандығының әлсіреу себептері қандай?
- XIV ғасырдағы сәулет өнерінің ескерткіштерін атаңыз.
- «Қазақ» сөзі этникалық мағынада қай ғасырдан бастап қолданыла бастады?
- Қазақ хандығының құрылуына қандай факторлар әсер етті?
- Шыңғыс хан ұлыстары қалай бөлінді?
- Қожа Ахмет Ясауи кесенесін кім және қандай мақсатпен салдырды?
- XV ғасырда қандай мемлекеттер өмір сүрді?
III. Жаңа сабақ
Қазақ хандығының қалыптасуы XIV–XV ғасырлардағы әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси өзгерістердің заңды жалғасы болды. Өндіргіш күштердің өрістеуі, көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының артуы және феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылысы Әбілқайыр хандығы мен Моғолстан арасындағы тартысты күшейтті. Әлеуметтік қайшылықтардың тереңдеуі XV ғасырдың екінші жартысында осы мемлекеттердің әлсіреп, ыдырауына алып келді.
Негізгі алғышарттар
- Көшпелі ақсүйектер ықпалының күшеюі және ішкі саяси дағдарыс.
- Әбілқайыр хан билігінің қатал шаралары халық наразылығын арттыруы.
- Моғолстанмен және көрші күштермен қақтығыстардың жиілеуі.
Әбілқайыр хан (1428–1468) билік еткен кезеңде мемлекет ішкі-сыртқы қиындықтарға ұшырады. 1457 жылы Үз-Темір тайшы бастаған ойраттармен қақтығыста Түркістан өңірінде жеңіліс табуы беделіне ауыр соққы болды. Осыдан кейін Әбілқайыр өз ұлысында қатал тәртіп орнатуға кірісті, бұл халықтың оған деген өшпенділігін күшейтті.
Нәтижесінде Шығыс Дешті Қыпшақтан Түркістан алқаптарына, Қаратау бөктерлерінен Жетісудың батыс өңіріне қоныс аудару күшейді. Бұл көші-қонды Жәнібек пен Керей бастап барды. Қазақ хандығының құрылуына ықпал еткен оқиғалардың бірі ретінде Қыпшақ Қобыланды батырдың Арғын биі Ақжолды өлтіруі де аталады.
Тектік сабақтастық (сызба-нұсқа)
Шыңғыс хан → Жошы хан → Тоқай Темір → Өз Темір → Қожа → Бәдіғұл → Орыс хан → Тоқтақия → Болат → Құйыршық → Керей → Жәнібек
Топтық тапсырмалар
IV. Бекіту кезеңі
1) Венн диаграммасы
- Хандар тобы: Керей мен Жәнібекті Н. Назарбаевпен салыстыру.
- Батырлар тобы: Қазақ хандығын Қазақстан Республикасымен салыстыру.
- Билер тобы: Қазақ хандығының аумағын ҚР территориясымен салыстыру.
2) Ой-толғау
3) Математикалық ойын
| Өрнек | Нені білдіреді |
|---|---|
| 4000 / 2 − 532 | Әбілқайыр ханның қайтыс болған жылы |
| 400 × 3 + 148 | Моғолстанның құрылған жылы |
| 2800 + 105 − 1500 | Әмір Темірдің қайтыс болған жылы |
| 728 × 2 + 0 | Қазақ хандығының құрылған жылы |
| 4000 + 221 − 3000 | Шыңғыс ханның Орта Азияны жаулауды аяқтаған жылы |
| 500 × 2 + 395 | Тоқтамыс пен Әмір Темір арасындағы шешуші шайқас |
| 3800 / 2 − 91 | Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алған жылы |
V. Қорытынды
Біз үшін тарихтың әр кезеңі қымбат, ал Қазақ хандығының құрылуы — елдік дамудың өзегіне айналған аса маңызды оқиға. Бұл — бүгінгі тәуелсіз мемлекетіміздің тарихи іргетасы. «Өз тарихын білмеген халық өзін де сыйламайды» деген ойды негізге алсақ, тарихты тану — әрқайсымыздың азаматтық парызымыз.
VI. Үй тапсырмасы
- 1 Қазақ хандығының құрылу үдерісін сызба түрінде көрсету.
- 2 Атластағы кескін карта тапсырмасын орындау.
- 3 Керей мен Жәнібек хандар туралы реферат жазу.
VII. Бағалау
Оқушылардың жұмысы топтық тапсырмаларға қатысуы, сұрақтарға жауап беруі және қорытынды кезеңіндегі белсенділігі бойынша бағаланады.