Шоқанның туған атасы
Шоқан Уәлиханов (1835–1865)
Шоқан Уәлиханов (шын аты — Мұхамедханафия) Шыңғысұлы (1835 ж. қараша, Құсмұрын бекінісі, қазіргі Қостанай облысы — 1865 ж. сәуір, Алтынемел, қазіргі Алматы облысы) — қазақтың ұлы ғалымы, ориенталист, тарихшы, этнограф, географ, фольклорист, ағартушы, демократ.
Шыққан тегі және балалық шағы
Арғы атасы — Абылай хан. Абылайдың үлкен ұлы Уәли (1741–1821) — Шоқанның туған атасы. Уәли қайтыс болғаннан кейін, әкенің бас мұрагері — оның үлкен ұлы Ғұбайдолла (Абайділда) Сібірге айдалып кеткендіктен, хан шаңырағының билігі Уәлидің кіші әйелі Айғанымның қолында қалады.
«Уәлидің бәйбішеден туған балалары әкесінің Ресей қол астына қарағанын мойындағысы келмей жатқанда, Айғаным мен оның балалары Ресейге адал ниетін сақтап қалды. Уәлиханның осы жесіріне Александр I аса бір ықылас білдірді. Сөйтіп, қазақ даласында оған сәулетті үй салып беруге әмір етті; сол үйде Шоқан Уәлиханов дүниеге келді».
Балалық шағы әуелі Құсмұрында (әкесі аға сұлтан болған кезде), кейін Көкшетаудағы ата мекені Сырымбетте халықтың қайнаған ортасында өтті. Жас Шоқан тарихи өлең-жыр, аңыз-әңгімелерге ерекше қызығып, көп тыңдап өсті. Құсмұрында жүргенінде-ақ «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жырын жазып алғаны белгілі. Сырымбетте аңыздар мен жырлардың сюжетіне сурет салып, табиғи алғырлығы мен зеректігіне сай рухани бағытын ерте қалыптастырды.
Білім жолы және тілдік дайындығы
Шоқан әуелі Құсмұрында қазақ мектебінде оқып, арабша хат таныды. Дәстүр бойынша «жеті жұрттың тілін білуге» тиіс хан тұқымы ретінде ол араб және шағатай тілдерін ерте меңгеріп, кейін Орта Азиядағы түркі тілдерін де үйренді.
1847 жылы күзде 12 жасар Шоқанды әкесі Омбыға әкеліп, орыс достарының көмегімен Омбы кадет корпусына оқуға орналастырады. Сібірдегі таңдаулы оқу орны саналған бұл корпус декабрист А. Завалишиннің сөзімен айтқанда, «ағартушылық пен патриотизмнің өркен жайған жері» еді.
«Корпуста ой-өрісі, білімі жағынан Шоқан тез өсті, орыс жолдастарын басып озып отырды. Екі-үш жылдан кейін-ақ Шоқан өз класындағыларды ғана емес, өзінен екі жас үлкендердің класындағыларды да идея жағынан басып озды».
Оның рухани өсуіне орыс әдебиетінің мұғалімі, ориенталист Н.Ф. Костылецкий, мәдени-тарихи курсты жүргізген айдаудағы ғалым Гонсевский, сондай-ақ әдебиетші В.П. Лободовский елеулі ықпал етті. Костылецкий арқылы 1852 жылы Шоқан мен И.Н. Березин арасындағы тікелей достық байланыс басталады.
Алғашқы ғылыми қадамдар және кітапқа құштарлық
Березиннің тапсырмасымен Шоқан Тоқтамыстың «Хан жарлығына» талдау жасайды. Бұл — оның алғашқы ғылыми еңбегі. Осыдан кейін Шоқан корпустың мұғалімдері мен Омбыдағы озық интеллигенция назарын өзіне аударады: 14–15 жасында-ақ ұстаздары оны болашақ зерттеуші ретінде таныды.
Ол тарих пен география кітаптарын үздіксіз оқып, сирек кездесетін көне еңбектерді фундаменталды кітапханадан алуға арнайы рұқсат алған. П.С. Палласттың саяхатнамасы, П.И. Рычковтың Еділ–Каспий–Орал өңіріне қатысты жазбалары жас Шоқанға туған жер тарихын ғылыми көзбен түсінуге мүмкіндік берді. Оның білімдарлығын С.Ф. Дуров, Семенов-Тянь-Шанский, Г.Н. Потанин, Н.М. Ядринцев жоғары бағалады.
Қызмет жолы және әкімшілік міндеттер
1853 жылы Уәлиханов кадет корпусын бітіріп, атты әскер корнеті атағын алады. Сібір казак-орыс әскері 6-атты әскер полкіне офицер болып тағайындалғанымен, іс жүзінде Батыс Сібір генерал-губернаторының кеңсесінде қалады. Бір жылдан соң генерал Г.Х. Гасфорттың адьютанты қызметіне белгіленеді. Сонымен қатар, Батыс Сібір өлкесінің Бас басқармасы оны ерекше тапсырмаларды орындайтын офицер ретінде ұстайды.
1856 жылғы экспедиция: Ыстықкөл, Жетісу және «Манас»
1856 жылы Шоқан М.М. Хоментовский басқарған әскери-ғылыми экспедицияға қосылады. Экспедицияның мақсаты — қырғыз елін жан-жақты зерттеу және Ыстықкөл аймағының картасын жасау. Бұл сапар Шоқанның ғылыми жұмысын кеңейтіп, далалық зерттеу тәжірибесін қалыптастырды.
Осы жылы ол «Манас» жырына айрықша назар аударып, Іле бойында Манас жорық жасады делінетін қаланың орнын барып көреді. Маусымның ортасында Ыстықкөлге жетіп, оның шығыс және солтүстік-шығыс жағалауы мен тау асуларының картографиясына қатысады.
Экспедициядағы негізгі бағыттар
- Ориентологиялық және энтомологиялық коллекциялар жинау, гербарий құрастыру
- Жетісу мен Ыстықкөл флорасы мен фаунасын зерттеу
- Қираған көне қалалар, суару жүйелері, сәулет мұралары, тас мүсіндер туралы дерек жинау
- Қырғыздың Бұғы, Сарыбағыш, Солто рулары арасында болып, шежіре, өлең-жыр, аңыздарды, «Манас» мәтіндерін жазып алу
Бірнеше маршрутта ол Семенов-Тянь-Шанскиймен бірге жүріп, Жетісу мен Тянь-Шань сапарларында ғылыми байланысын нығайтты. Семенов-Тянь-Шанский Орта Азия мәселелерінде Шоқанды ерекше бедел тұтқанын атап өткен.
Ғылымдағы мойындалу және Қашғария сапары
Шоқанның тарих пен географиядағы еңбегі Петербург ғалымдарына жетіп, 1857 жылы 27 ақпанда оны Орыс география қоғамының толық мүшесі етіп сайлады. Бұл — оның орыс ғылымы алдындағы зор еңбегі мойындалғанының айғағы.
1858–1859 жылдардағы Қашғария сапары Шоқанның ғылыми-ағартушылық қызметін жаңа белеске көтерді. Петербургте ол шығыстанушы ғалымдармен тығыз араласып, Орыс география қоғамы басылымдарының редакторы профессор А.Н. Бекетовпен, Азия департаментіндегі Е.П. Ковалевский мен Ф.С. Остен-Сакенмен, Петербург университетінің профессоры әрі Құлжада консул болған И.И. Захаровпен байланыс орнатады. Захаровпен бірге Азия департаментінің жоғары мектебінде түркі тілінен сабақ береді.
Шоқанның пәтеріне В.Б. Григорьев, В.П. Васильев, В.В. Вельяминов-Зернов секілді зерттеушілер жиі келіп тұрған. Ол ғылыми және әдеби журналдарға қатысып, энциклопедияға мақалалар жазды. Оның жинаған материалдарын Қазақстан, Орта Азия және Ыстықкөл туралы еңбектерінде А.Ф. Голубев пен Д.И. Романовскийлер, сондай-ақ Бас штаб офицерлері пайдаланған.
Елге оралуы және қоғамдық ұстанымы
Туберкулез меңдеген Шоқан дәрігер кеңесімен 1861 жылы көктемде туған жеріне оралады. Ел ішінде жүріп, халқының екі жақты қанауға ұшырағанын көрген ол 1862 жылы Атбасар округінің аға сұлтаны болуға келісім береді.
«Елдестеріме пайдамды тигізу үшін аға сұлтан болғым келді, оларды чиновниктерден, қазақ байларынан қорғамақ болдым. Ең алдымен көздегенім — өз басымның мысалы арқылы жерлестеріме оқыған аға сұлтанның пайдалы екенін көрсету еді».
Ғылыми мұрасы: тарих, тіл, этнография және география
Қысқа ғұмырында Шоқан Уәлиханов Қазақстан мен Орта Азия халықтарының тарихына, географиясына, этнографиясына, фольклорына және қоғамдық-саяси құрылымына арналған көптеген құнды еңбектер қалдырды.
Географиядағы үлесі
Балқаш пен Алакөлдің бұрын біртұтас су айдыны болуы мүмкіндігі және Жоңғар қақпасынан соғатын Ебі желі туралы ғылыми деректерді алғашқылардың бірі болып келтірді.
Деректану және аударма
Березин тапсырмасынан кейін Жалайыридің «Жәми-ат-тауарихын» зерттеп, негізгі тарауларын алғаш рет орыс тіліне аударды және Шығыс терминдерінің сөздігін жасады.
Тарихи ой және шежіре
«Шайбани-наме» мен Әбілғазының «Шежіре-и түрік» еңбектеріне сүйеніп, теориялық мәні зор «Қазақтың шежіресі» атты зерттеу ұсынды.
Классикалық деректерді пайдалану
«Бабыр-наме» және «Тарих-и Рашиди» сияқты маңызды шығармаларды терең талдап, өз еңбектерінде олардың деректерін орынды қолданды.
Шоқан «Жәми-ат-тауарихты» сирек кездесетін тарихи шығарма, қазақтың XV–XVII ғасырлардағы тарихи аңыздарының жинақталған қоры ретінде бағалады. Өмірінің соңына дейін Бас штаб пен Азия департаментінің қызметкері саналды.
Өмірінің соңы және бағалануы
Меңдеген дертінен айыға алмай, 1865 жылы сәуірде Шоқан Уәлиханов Алтынемел жотасының етегіндегі Көшентоған маңында, Тезек ауылында қайтыс болды. Дәуірінде әлемдік ғылымға елеулі үлес қосқан Шоқан еңбектері тарих, география, этнография, фольклортану мен қоғамдық ой кеңістігінде әр кезеңде жоғары бағаланып келеді.