Қыпшақтардың қыстаған жерлері
Қыпшақ хандығы туралы қысқаша конспект
Қыпшақ хандығы XI ғасырда құрылды. Сыртқы жаулардың соққысынан әлсіреп құлаған Қимақ қағанатының жерлері Қыпшақ хандығына өтті. Алтайдан Еділге дейінгі кеңістік «Қыпшақтар даласы» (Дешті Қыпшақ) деп аталды.
Этникалық құрамы және тайпалық құрылым
Қыпшақтардың этникалық құрамы VII–VIII ғасырларда қалыптаса бастады және екі бөлікке бөлінді: батыс бірлестікте 11 тайпа, шығыс бірлестікте 16 тайпа болды. Ең беделді тайпа — елбөрілер (бөрілер). Қыпшақ хандары осы тайпадан шыққан.
Тарихшы Жүзжани елбөрілерді хандар әулетінің тайпасы деп атаған.
Билік және әскери басқару жүйесі
Әскери басқару жүйесі оң және сол қанат болып бөлінді. Күші мен беделі басым оң қанаттың ордасы — Сарайшық (Жайық өзені бойы), ал сол қанаттың орталығы — Сығанақ (Сырдария бойы) болды. Хандық биліктің орталығы «орда» деп аталды.
Қоғамдық өмір және атаулар
Махмуд Қашғари қыпшақ тілінде құлды «яланкуг» деп атағанын жазады. Кедейлер арасында жер өңдеумен айналысқан жатақтар да болған.
Орыс деректері
Ресей жеріне қоныстанған қыпшақтар «половшылар» (далалықтар) деп аталған.
Венгр деректері
Дунай бойына барған қыпшақтарды венгрлер «кундар» немесе «командар» деп атаған.
Хорезммен қақтығыстар және әлсіреу
Хорезм шахының мұрагері Атсыз қыпшақтардың қол астындағы оғыздардың жеріне бірнеше рет шабуыл жасады. 1133 жылы қыпшақтар одан жеңіліп қалды. Осы жеңілістен кейін қыпшақтар екіге бөлініп, біртіндеп әлсірей бастады.
Хорезмдіктер қыпшақтардың ішкі қайшылықтарын пайдалануға ұмтылды. XIII ғасырдың басында Сыр бойындағы қалалар үшін Хорезм шахы Мұхаммед пен Қыпшақ хандығы арасында шайқастар жүрді. Алауыздық салдарынан қыпшақтар жеңіліп, солтүстікке қарай шегінді.
Отырар, Сығанақ және Арал теңізі маңы — екі мемлекет үшін ұзақ жылдар бойы қақтығыс ошағына айналған аймақтар. Билік үшін бәсеке тек моңғолдар екі елді де жаулап алғаннан кейін біржола тоқтады.
Қыпшақтардың тарихи мұрасы
XIII ғасырдың басында Қыпшақ хандығы құлағанымен, оның халқы толық жойылып кеткен жоқ. Қыпшақтар кейін қазақ халқының негізгі этникалық құрамдас бөліктерінің біріне айналды.