Қазақ - табиғатынан ділмар, шешен халық
Қазақ тарихындағы би-шешендер мұрасы
Сайын дала төсінде мал-жан, тіршілік қамымен көбіне аттың жалы, түйенің қомында көшіп-қонып жүрген дарынды халқымыз көршілес батыс-шығыс елдеріне қарағанда жазу-сызу мәдениетін кештеу дамытқанымен, мазмұны мен сапасы, көлемі жағынан ешбір халықтан кем түспейтін, олқы соқпайтын аса бай ауыз әдебиетін қалыптастырды.
Тумысынан ойшыл, дана жұрт өзі өмір сүрген орта мен табиғаттың көркін, тұрмыс-тіршілік болмысын, ел-жұрт арасындағы қарым-қатынасты, халық басынан өткен қилы кезеңдерді, жақсы-жаман жағдаяттарды ой елегінен өткізіп, соларға қатысты көзқарасын сөз өнері арқылы білдіріп отырды.
Ауыз әдебиеті — халық жадындағы тірі шежіре
Халықтың өмірі мен тарихы, елдің күнделікті тынысы қазақ көкірегінен жыр-дастан, өлең-ән, ертегі-аңыз, күмбірлеген күй болып төгілді. Көзі ашық, көкірегі ояу, туған даласындай дарқан, өнерпаз халқымыз бұл баға жетпес қазынаны киелі дүние санап қастерледі; ұрпақ санасына сіңіріп, болашаққа мәңгілік мұра етіп қалдырды.
Бүгін осы теңдесі жоқ қазына — қазақ мәдениетінің түп қазығы, рухани сусындайтын шалқыған дариясы.
- Жыр-дастан, өлең-ән
- Ертегі-аңыз
- Күй мұрасы
- Танымдық мәні — тарих пен тәжірибені жеткізу
- Тәрбиелік мазмұны — мінез бен ұстанымды қалыптастыру
- Рухани сабақтастық — ұрпақ жадын бекіту
Шешендік сөздер мен тағылымдар: заманаға сай жаңарған мұра
Қазақтың көне ауыз әдебиеті арада талай ғасыр өтсе де ұрпақтан-ұрпаққа тарап, ел зердесінде берік орнықты. Өзінің танымдық мәнін де, тәрбиелік мазмұнын да жоғалтпай, заман ағымына қарай қайта жаңғырып, көпшілік ықыласына ие болып келе жатқан арналардың бірі — шешендік сөздер мен тағылымдар.
Қазақ — табиғатынан ділмар, шешен халық.
Би-шешендер дәстүрі: мектепсіз-ақ қалыптасқан ұстаздық
Бізде ежелгі Грек пен Римдегідей шешендерді арнайы тәрбиелейтін мектептер болмаған. Дегенмен сөз қадірін терең ұққан халқымыз ел ішінен шыққан тума дарын шешендерді, ақылгөй қарияларды, күміс көмей әнші-жыршыларды айрықша қадірлеп, биікке көтерген.
- Тілі қылыштың жүзіндей өткір болуы
- Ойы салиқалы, терең болуы
- Қысылтаяңда қиыннан қиыстырып жол табуы
- Әділ төрелігіне ел тоқтаған
- Туғанына бұрмай, тура билік айтқан
- Әділ сөзі үшін ханнан да жоғары бағаланған
Ел ішінде әділдік пен бірлікке қызмет еткен би-шешендер дәстүрі — сөз өнерінің ғана емес, қоғамдық сананың, құқықтық мәдениеттің де терең тамыры. Халықтың шешенге сенімі — әділдікке деген сенімнің көрінісі болды.