Монтессори методикасы
Кіріспе
Бала — ата-ананың көз қуанышы, көңіл жұбанышы. «Балалы үй — базар» деген сөз отбасылық өмірдің мәні мен сәнін дәл сипаттайды. Дегенмен кей жағдайда ата-ананың қуанышын уайым мен алаңдаушылық алмастырады: туа біткен мүгедектік, немесе уақыт өте түрлі себептерден (соның ішінде жүйке жүйесінің зақымдануынан) дамуда қиындықтары бар балалар кездеседі.
Мұндай балаларды қолдау тек отбасының ғана емес, мемлекеттің де ортақ міндеті. Соңғы жылдардағы деректер бойынша елімізде ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалардың саны шамамен 58 мыңға жуық екені айтылып жүр. Осы тұрғыдан алғанда, баланың мүмкіндігін барынша ашатын, психологиялық жайлылық пен дербес таңдау қағидатына сүйенетін әдістердің маңызы арта түседі.
М. Монтессоридің педагогикалық жүйесі және оның маңызы
Монтессори педагогикасы — ХХ ғасырдың бірінші жартысында италиялық педагог, ғалым және ойшыл Мария Монтессори ұсынған тәрбиелеу жүйесі. Бұл әдістеме әрбір балаға дара тәсіл қолдануға негізделеді: бала дидактикалық материалды да, сабақ ұзақтығын да өз қалауынша таңдап, өз ырғағымен дамиды.
Әдістеменің маңызды ерекшелігі — баланың қабілетін көрсетуіне мүмкіндік беретін арнайы ұйымдастырылған орта құру. Бұл «Монтессори ортасы» деп аталады. Мұнда психологиялық жайлылық, таңдау еркіндігі және педагогтің сабырлы, ізгі қатынасы негізгі орын алады.
Дербестік
Бала материалды өзі таңдайды, әрекет жоспарын өзі құрады, нәтижесін өзі бақылайды.
Өзін-өзі түзету
Бала қателігін көріп, түзетуге үйренеді; бақылау — дамудың табиғи бөлігі.
Әлемдік тәжірибе және өзектілік
Қазіргі таңда Монтессори жүйесі көптеген елдерде кең қолданылады. Жапония, Қытай, Сингапур, Германия секілді мемлекеттердің білім беру тәжірибесінде бұл тәсілдің баланың танымдық белсенділігін арттыруға ықпалы жиі аталады.
«Бала жас кезде жас шыбық сияқты» деген халық даналығы тәрбиедегі ерте кезеңнің маңызын еске салады: дұрыс ұйымдастырылған орта мен дұрыс таңдалған әдіс баланың әлеуетін уақытында ашуға көмектеседі.
Монтессори технологиясын қолданудың әдіс-тәсілдері
Монтессори технологиясында оқу үдерісі баланың табиғи қызығушылығына сүйенеді. Негізгі қағида — баланы күшпен оқыту емес, ойын және әрекет арқылы үйрету. Педагог баланың ішкі ынтасын қолдап, оған жеке қарқынмен ілгерілеуге мүмкіндік береді.
Таңдау еркіндігі
Материалды, әрекетті және жұмыс уақытының ұзақтығын баланың өзі таңдауы.
Қозғалыс пен тәжірибе
Қимыл арқылы үйрену; сезім мүшелері арқылы таным.
Педагогтің рөлі
Бақылаушы, бағыттаушы, қолдаушы; баланың дербестігін күшейтеді.
Монтессори бөлмесіндегі негізгі ереже
«Барлығымен еркін айналыс, бірақ басқаларға кедергі жасама» қағидасы тұрақты сақталады. Бұл тәртіп мәдениетін, өзгенің шекарасын құрметтеуді және жауапкершілікті қалыптастырады.
Монтессори методикасы: қысқаша тарихи дерек
Мария Монтессори 1870 жылы 31 тамызда дүниеге келген. 1896 жылы Рим университетінің медициналық факультетін аяқтап, Италиядағы алғашқы әйел медицина докторларының бірі болды. Университет емханасында ақыл-ой дамуы кешеуілдеген балаларды зерттеп, олардың әлеуетін тәжірибе жүзінде дәлелдеуге ұмтылды.
1900 жылы дамуында ерекшелігі бар балаларға арналған Еуропадағы алғашқы оқу орындарының бірін басқарды. Балалардың сөйлеуі әлсіз болғандықтан, Монтессори ұсақ моториканы дамыту арқылы сөйлеуді жетілдіретін жаттығулар мен сенсорлық тәжірибеге негізделген арнайы құралдар әзірледі. Осылайша оның бірегей дидактикалық материалдары қалыптасты.
Нәтижесінде тәрбиеленушілер оқу, жазу және санауды өз құрдастарынан ертерек меңгере бастады. 1909 жылдан бастап жүйе кең таралып, педагогтерге арналған курстар ашылды. 1910 жылы «Монтессори әдісі» атты еңбегі жарық көріп, көптеген тілдерге аударылды. 1929 жылы Халықаралық Монтессори ассоциациясы (AMI) құрылды.
Нені дамытады (3–6 жас)
- Зейін және тәртіп мәдениеті
- Шығармашылық және логикалық ойлау
- Есте сақтау және сөйлеу
- Елестету және қимыл-қозғалыс
- Сенсорлық қабылдау
Маңызды ерекшелік
Сабақтың құрылымы қатаң «сыныптық жүйеге» байланбайды: парта орнына жеңіл жылжымалы үстелдер мен орындықтар, кілемшелер қолданылады.
Тәжірибелік жолмен іске асатын жаттығулар
Монтессори тәжірибесінде жаттығулар баланың нақты әрекет арқылы үйренуіне құрылады. Дидактикалық материалдар қателікті «көрсетіп тұратындай» жасалғандықтан, бала нәтижені өзі байқап, өзін-өзі түзетуге дағдыланады.
Ұсақ моторика
Қыстыру, сұрыптау, тізу, құю/ауыстыру арқылы қол икемін дамыту.
Түстер мен пішіндер
Негізгі түстерді ажырату, салыстыру, сәйкестендіру.
Алғашқы математика
Санау, көлем/ұзындықты салыстыру, реттеу дағдылары.
Зейінді тұрақтандыру
Тапсырманы аяқтау, әрекетті жоспарлау, өз темпін сақтау.
Мүмкіндіктері шектелген балалармен түзете-дамыту жұмыстарында қолдану
Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалармен жұмыс барысында бұл тәсіл жиі «Монтессори терапиясы» деп аталады. Мұнда басты назар — баланың ішкі ресурсын ояту, өзіне сенімін күшейту және күнделікті өмірге қажетті дағдыларды біртіндеп қалыптастыру.
Мұндай ортада педагог баланың жұмысын толық «істеп бермейді», керісінше оның дербес әрекетін қолдап, жетістікке жету жолын қысқа әрі түсінікті қадамдарға бөледі. Психологиялық қолайлылық сақталған кезде бала қорқынышсыз байқап көруге, қайталауға және қателігін түзетуге үйренеді.
Әдістің үш тірегі
Бала
Жеке қарқын, қызығушылық, қабілет, дербестік.
Қоршаған орта
Тәртіпке келтірілген, қауіпсіз, қолжетімді материалдар кеңістігі.
Ұстаз
Бақылау, бағыттау, сабырлы қолдау және үлгі көрсету.
Қорытынды
Монтессори педагогикалық жүйесінің мәні — баланың табиғи дамуын құрметтеу, дербестігін күшейту және оқу әрекетін өмірлік тәжірибемен ұштастыру. Бала материалды өзі таңдап, қателігін өзі түзетуге дағдыланғанда, оның жауапкершілігі мен сенімі артады.
Бұл тәсіл, әсіресе, ерте жастағы балаларға және ерекше білім беру қажеттіліктері бар тәрбиеленушілерге қолайлы: дұрыс ұйымдастырылған орта мен кәсіби педагогикалық сүйемелдеу баланың әлеуетін ашуға нақты мүмкіндік береді.
Автор туралы мәлімет (мәтін соңындағы дерекке сүйеніп):
Атырау облысы, Жылыой ауданы, Құлсары қаласы, КМҚК «Айналайын» ясли-бақшасы.
Ортаңғы «Жауқазын» тобының тәрбиешісі: Жанұзақова Сәнім Жұмабайқызы.