Қазақ батыры, әскербасы
Қызылорда облысы • Қазалы ауданы • Қазалы ауылы • №100 орта мектеп
Ағылшын пәні мұғалімі: Сисенбаева Гүлмира Әбдіқаниқызы
Тұран өркениетінің ұлы перзенті – Жалаңтөс Баһадүр
Мақсаты
- Оқушыларға Жалаңтөс баһадүр туралы жүйелі мәлімет беру, ерліктерімен таныстыру.
- Ерлікті үлгі ете отырып, патриоттық сезімді ояту; ұлтжандылыққа, ел мен жерді қорғауға, Отанға адалдыққа тәрбиелеу.
- Жалаңтөс баһадүрдің өз еліміздің төл перзенті екенін насихаттау, келешек ұрпақты тарихты терең білуге шақыру.
Сабақтың әдісі
Сабақтың барысы
- I. Ұйымдастыру кезеңі: Гимн орындалады, сынып сабаққа әзірленеді.
- II. Негізгі бөлім: тақырып таныстырылып, мақсат айқындалады.
- III. Оқушылардың ізденісі: дерек, оқиға, пікірталас және қорытынды.
Жалаңтөс би Сейітқұлұлы туралы қысқаша дерек
Жалаңтөс би Сейітқұлұлы (1576–1656) — қазақ батыры, әскербасы, шығыс дәстүрінде «баһадүр» атанған әйгілі қолбасшы. Ол Сырдарияның саға-жақпарын мекендеген Төртқара елінде дүниеге келген.
Шежірелік таралым (қысқаша)
Жанарыс → Алшын → Әлім → Төртқара → Ораз → Тоқпан → Сейітқұл → Жалаңтөс.
Туыстық байланыс
Сейітқұлдың сегіз ұлы ел ішінде «Сегіз Сейітқұл» атанған. Жалаңтөс пен Әйтеке би — бір әкеден тараған туыстар.
Балалық шағы және қалыптасуы
1581 жылғы қиын кезеңдерден кейін Шығай ханға ілескен жұрт Бұхараға жақын өңірлерге қоныс аударғаны айтылады. Жалаңтөс 12 жасынан бастап Тамды мен Қызылқұм аймағындағы қазақтарға билігі жүрген Дінмұхамед ханның қызметіне араласып, зерделілігі мен төзімділігі арқылы танылған.
Оның беделі күшейіп, сол дәуірдегі жоғары атақтардың бірі — «Аталық» мәртебесіне ие болғаны деректерде кездеседі.
Ерлік жолы: негізгі соғыстар мен тарихи шешімдер
1640 жыл
Қазақ және өзбек жерлеріне шабуыл жасаған қалмақ ханы Батурға қарсы қол бастап, қарсыласты жеңіліске ұшыратқаны айтылады.
1643 жыл
Жетісуға басып кірген жоңғар-қалмақ күштерімен шайқасқан Жәңгір ханға 20 мың әскер жіберіп, басқыншыларды талқандауға елеулі үлес қосқан.
1649 жыл
Бұхар ханы Абдуләзиз бен Иран арасындағы Хорасан мен Балх үшін соғыста әскерді шебер ұйымдастырып, жеңіске жетуге ықпал еткені баяндалады.
Қолбасшылықтың ерекшелігі
Кейбір деректерде Жалаңтөс баһадүрдің тек қана күшке сүйенбей, айла-тәсіл мен психологиялық ықпал арқылы да жеңіске жеткені айтылады: қарсы жақтың кедей-кембағал сарбаздарына кешірім жасап, қоныс пен күнкөріс мүмкіндігін ұсыну арқылы қантөгісті азайтуға тырысқан.
Хожамқұли-бек Балхидың «Тарихи Қыпшақи» еңбегінде, сондай-ақ бірқатар зерттеушілердің пайымында, бұл соғыстарға қазақ қолы өте ауқымды құраммен қатысқаны айтылады.
Самарқандағы мұра: медреселер мен елдік қызмет
Жалаңтөс баһадүрдің даңқы тек әскери жеңістермен шектелмей, Самарқан шаһарындағы ірі құрылыстармен де айқындалды. Академик М. Е. Массон еңбектерінде Жалаңтөс батырға келген сый-сияпаттың көлемі мен құны кейде мемлекет қазынасына түсетін байлықтан да асып түскені айтылады. Бұл қаражаттың бір бөлігі әскерді қамтамасыз етуге, енді бір бөлігі сәулет нысандарын тұрғызуға жұмсалған.
«Ширдор» медресесі
Регистанда бой көтерген әйгілі «Ширдор» («Арыстан медресесі») — Шығыс сәулет өнеріндегі шоқтығы биік ескерткіштердің бірі.
«Тилла-Кори» медресесі
«Тилла-Кори» («Алтынмен апталған») медресесі кейін бүкіл өңірге кеңінен танылып, Самарқанның көркін айшықтаған.
Мәліметтерде аталған деректер мен куәліктер
Ресей тарихшысы П. Иванов «Орта Азия тарихының очерктері» еңбегінде Жалаңтөс бидің XVII ғасырдағы жорықтары, Самарқанда медресе салдыру ісі жөнінде деректер келтіреді.
Өзбек тарихшысы Абдураимов (1966) Бұхара хандығындағы саяси ахуалға қатысты мәліметтерді атап өтеді: Нәдірмұхаммед ханға наразылық күшейіп, 1645 жылы Абдуләзиздің хан сайлануы туралы дерек беріледі.
Оқушылардың ізденісінен: мазмұнды түйіндер
Айжанның дерегі
1649 жылғы Хорасан мен Балх үшін соғыста Бұхар мен Қазақ хандықтарының ортақ жауға қарсы одақтасқаны айтылады. Сонымен қатар Жалаңтөстің Самарқанда ірі сәулет нысандарын салдыруға үлес қосқаны, Регистандағы медреселердің әйгілі болғаны көрсетіледі. Жалаңтөс баһадүрдің сүйегі Самарқаннан 12 шақырым жердегі Дағбит қыстауындағы зиратқа қойылғаны айтылады.
Гүлжамалдың дерегі
Жалаңтөстің балалық шағында жұрттың қуаңшылық пен аштықты бастан өткергені, Нұрата маңына қоныс аударуы, 12 жасынан хан ордасындағы қызметі арқылы ақыл-парасаты мен батырлығының қалыптасқаны баяндалады. Сондай-ақ діни білімге, имандылыққа және ғылымға ынтасы болғаны, беделді тұлғалармен пікірлесіп, танымын кеңейткені туралы айтылады.
Меруерттің пайымы
Шежірелік және қоныстастық байланыстарды талдай отырып, Жалаңтөс дәуірінде қазақ руларының бір бөлігінің Бұхара өңірінде аралас-құралас өмір сүргені туралы деректер келтіріледі. Сонымен бірге Жалаңтөс пен Шөмекей ішіндегі Айтқұл би төңірегіндегі тарихи-туыстық қатынастар сөз болады.
Жолдастың түйіні
Жалаңтөс баһадүрдің талай шайқаста қолбасшылық қабілетімен танылып, ел ішінде «Аталық баһадүр» дәрежесіне көтерілгені, 1640, 1643, 1649 жылдардағы соғыстардағы рөлі атап өтіледі.
Ержанның дерегі
Хорасан мен Балхтағы соғыстарда Жалаңтөстің қантөгісті азайтатын тәсілдер қолданғаны, қарсы жақ сарбаздарының бір бөлігін өз жағына тартқаны туралы мәлімет келтіріледі. Сондай-ақ Кабул мен Мешхед, Түркістан мен Ташкент бағытындағы жорықтар, сырт елдерден келген сый-сияпат және Самарқандағы құрылыс жұмыстары баяндалады.
Айдананың дерегі
Абдуләзиз ханның сыртқы қарсыластарға төтеп беру үшін қазақ сұлтандарынан көмек сұрағаны, қазақ жасақтарының қатысуымен жорық ұйымдастырылғаны және бұл тұста Жалаңтөс баһадүрдің ерлігі мен ұйымдастырушылығы ерекше көрінгені айтылады.
Қорытынды
Жалаңтөс баһадүр 1656 жылы 80 жасында дүниеден өткен. Денесі Самарқанға жақын Дағбит қыстауында, өзі пір тұтқан Мақтым Ағзам әулие қабірінің жанына жерленгені айтылады.
Оның әскери қолбасшылық қызметі мен Самарқанды ұзақ жыл билеген кезеңіндегі шешімдері қазақ арасында толық әрі жүйелі тарала қоймағанымен, Өзбекстан тарихы мен әдебиетінде жиі кездеседі. Өзбек кеңес энциклопедиясы және Өзбекстан тарихына арналған еңбектерде ғұмырнамасы жан-жақты сипатталғаны көрсетіледі.
Бүгінгі міндет — Жалаңтөс би туралы зерттеулерді тереңдету, өзбек және орыс тілдеріндегі еңбектерді ана тілімізге тәржімалап, көпшілік игілігіне айналдыру.