Ата даңқымен қыз өтер, Мата даңқымен бөз өтер
Мақал-мәтелдер: ата-ана, ұл мен қыз
Төмендегі мақал-мәтелдер бала тәрбиесі, ата-ана жауапкершілігі, ұл мен қызға қатысты таным, туыстық қатынас, мінез бен ырыс-береке туралы халықтық ойды жинақтайды. Әр сөйлем — қысқа болса да, өмірлік тәжірибеге сүйенген түйін.
Кей мақалдар баланың қадірін, кейі қыздың орны мен жолын, кейі ағайын арасындағы жауапкершілікті айқындайды. Оқырманға жеңіл болуы үшін мәтін тақырыптық бөлімдерге бөлінді.
Бала, несібе және тәрбие
Баласы бардың өңі ойнар,
Балтасы бардың қолы ойнар.
Қарға баласын «аппағым» дейді,
Кірпі баласын «жұмсағым» дейді.
Бала өз несібесімен туады.
Бір бала атаға жете туады,
Бір бала атадан өте туады,
Бір бала кейін қарай кете туады.
Жалғыз баласы бардың
Шығар-шықпас жаны бар.
Екі баласы бардың
Өкпе-бауыр жалы бар.
Үш баласы бардың
Бұқарадай пұлы бар.
Бала ханнан үлкен,
Ашамай нардан үлкен.
Болар бала бесігінде бұлқынар,
Болар құлын желісінде жұлқынар.
Бесіктен түскен бөпеге
Есікке дейін — ең дүние.
Бесік баласы бес түлейді.
Бала жетіге келгенше
Жерден таяқ жейді.
Өкпелегіш балақай
Өз сыбағасынан құр қалар.
Жастық көкке,
Кәрілік жерге қаратады.
Ағайын, үлгі және жауапкершілік
Аға ішкен бұлақтан
Іні де су ішеді.
Ұлың үйленсе — ырысың,
Қызың орын тапса — өрісің.
Құс балапаны үшін тұзаққа түседі,
Адам баласы үшін азапқа түседі.
Ағадағы мал — аспандағы мал,
Інідегі мал — ін түбіндегі мал,
Баладағы мал — даладағы мал.
Бала — қымбат,
Немере — ыстық.
Кіші баланың ұятын
Үлкен бала көтереді.
Ата даңқымен қыз өтер,
Мата даңқымен бөз өтер.
Қыз, құда-жекжат және мінез
Күндес көргеннің қызын алма.
Қызы бар үйдің жеңгесі сүйкімді.
Күйеу келсе қыз тұрмас,
Бесін келсе күн тұрмас.
Көшермен болса жұрт жаман,
Кетермен болса қыз жаман.
Суды шым бөгейді,
Дауды қыз бөгейді.
Ыржық қызға — тыржық күйеу.
Қалыңдығына өкпелеген күйеу
Қайнысына сәлем бермейді.
Қотыр қызға — қола сырға.
Төркініне келген қыз
Төрге секіреді.
Қызғыш құсқа көл пана,
Жетім қызға ел пана.
Қыз кетсе — қуаныш,
Тұрақтаса — жұбаныш.
Теңін тапса — тегін бер.
Қызғаншақтың қызы
Күйеусіз қалады.
Отау, жасау және таңдаудың өлшемі
Қызыңды құтты орынға қондырғанша күт,
Ұлыңды отау иесі болғанша күт.
Күйеу — жолдасымен,
Қыз — жасауымен.
Таза сабаның қымызын іш,
Мейірбан ананың қызын ал.
Сақау қыз «май сұраймын» деп,
«шай» сұрайды.
Сұлу гүлдің сарғайып солар кезі болады,
Сұлу қыздың жаңылып оңар кезі болады.
Астың дәмін тұз келтіреді,
Ауылдың сәнін қыз келтіреді.
Отаулап берген қыздың
Отын-суы аз болмас.